Sinh kế và câu chuyện bảo tồn ruộng bậc thang Púng Luông

Từ những bàn tay “vẽ ruộng” trên núi cao

Những thửa ruộng bậc thang trải dài trên các sườn núi đã trở thành hình ảnh tiêu biểu của Púng Luông. Không chỉ tạo nên cảnh quan đặc sắc, đây còn là kết quả của quá trình lao động và thích ứng với điều kiện tự nhiên của đồng bào Mông qua nhiều thế hệ.

Những đường cong ruộng bậc thang được tạo nên từ kinh nghiệm dẫn nước, san đất, đắp bờ của đồng bào vùng cao qua nhiều thế hệ.

Đằng sau những thửa ruộng bậc thang như những đường cong ôm theo triền núi là hành trình khai phá đất dốc, đắp bờ, dẫn nước và cải tạo địa hình của người dân vùng cao. Từ khi chưa có sự hỗ trợ của máy móc, bằng những công cụ lao động thô sơ cùng sức người, nhiều thế hệ đồng bào Mông đã kiên trì san đất, đắp bờ, dẫn nước từ các khe núi về những sườn dốc để tạo nên những chân ruộng bậc thang phục vụ sản xuất.

Trong quá trình khai hoang, đồng bào Mông dựa vào dòng chảy tự nhiên của nguồn nước để xác định độ bằng phẳng của mặt ruộng. Nước được dẫn đến đâu, đất được san gạt đến đó. Từ kinh nghiệm canh tác trên đất dốc được tích lũy qua nhiều đời, những thửa ruộng bậc thang được hình thành và duy trì cho đến ngày nay.

Người dân Púng Luông canh tác trên những thửa ruộng bậc thang mùa nước đổ.

Ngày nay, ruộng bậc thang không chỉ là tư liệu sản xuất quan trọng của người dân địa phương mà còn trở thành một trong những hình ảnh đặc trưng thu hút du khách đến với Púng Luông.

Ông Lý A Dơ, người dân thôn Pú Nhu Háng Sung, hiện canh tác khoảng 2.000 m² ruộng bậc thang. Sau mỗi vụ, gia đình ông lại gia cố bờ ruộng, khơi thông dòng nước để duy trì sản xuất, như cách nhiều thế hệ trong gia đình đã thực hiện từ trước đến nay.

“Chỗ nào hỏng thì mình đắp lại, sửa lại rồi tiếp tục giữ gìn như các cụ ngày xưa đã làm”, ông Dơ chia sẻ.

Theo ông Dơ, điều kiện sản xuất hiện nay không còn thuận lợi như trước. Quỹ đất sản xuất gần như không thể mở rộng, trong khi nguồn nước ở một số khu vực ngày càng hạn chế.

"Bây giờ chủ yếu là giữ nguyên diện tích như ngày xưa các cụ để lại thôi. Nguồn nước ngày càng cạn, dân số đông hơn, đất khai hoang thêm gần như không còn nữa”, ông Dơ nói.

Thực tế này cho thấy việc duy trì những thửa ruộng bậc thang đang đối mặt với những khó khăn về nguồn nước và quỹ đất sản xuất.

Áp lực bảo tồn từ vùng lõi danh thắng

Púng Luông hiện là vùng lõi của Danh thắng quốc gia Ruộng bậc thang Mù Cang Chải, nơi tập trung nhiều điểm ngắm cảnh nổi tiếng mỗi mùa nước đổ và mùa lúa chín.

Ruộng bậc thang không chỉ tạo cảnh quan du lịch đặc sắc, mà còn gắn bó mật thiết với sinh kế và tập quán canh tác của đồng bào vùng cao.

Hiện khoảng 60% danh thắng, điểm du lịch tiêu biểu của huyện Mù Cang Chải cũ nằm trên địa bàn xã. Đây là điều kiện thuận lợi để địa phương phát triển du lịch, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn cảnh quan và các giá trị của danh thắng theo hướng bền vững. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng hoạt động du lịch, công tác quản lý, bảo tồn và gìn giữ ruộng bậc thang cũng đang đối mặt với nhiều áp lực.

Mỗi mùa nước đổ, ruộng bậc thang vùng cao trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách và những người yêu nhiếp ảnh.

Ông Phạm Tiến Lâm - Chủ tịch UBND xã Púng Luông cho biết, ruộng bậc thang là kết quả của quá trình lao động và tích lũy kinh nghiệm canh tác của đồng bào Mông qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là giá trị văn hóa, cảnh quan và du lịch đặc trưng của địa phương.

Theo ông Lâm, ruộng bậc thang gắn liền với hoạt động sản xuất của người dân nên chỉ có thể được duy trì khi việc canh tác vẫn tiếp tục được thực hiện và các tập quán sản xuất truyền thống được gìn giữ.

“Hằng năm, khi nước lớn, nhiều diện tích ruộng bậc thang bị sạt lở; ngược lại, khi nước ít lại không bảo đảm cho sản xuất. Trong khi đó, địa phương chưa có nguồn lực riêng để bảo tồn và phát huy giá trị của ruộng bậc thang”, ông Lâm cho biết.

Theo lãnh đạo xã Púng Luông, dù danh thắng đã được công nhận và trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách, song công tác bảo tồn hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào sự chủ động gìn giữ của người dân địa phương.

Mỗi năm, người dân lại phải gia cố những đoạn bờ ruộng bị sạt lở, khơi thông dòng nước, khắc phục các điểm thiệt hại sau mùa mưa lũ để duy trì sản xuất. Trong khi đó, thời tiết ngày càng diễn biến thất thường, khiến công tác bảo tồn và gìn giữ ruộng bậc thang đối mặt với nhiều áp lực hơn.

Người dân duy trì sản xuất trên ruộng bậc thang, góp phần gìn giữ danh thắng qua từng mùa vụ.

“Chúng tôi mong muốn được quan tâm đầu tư hạ tầng, nhất là thủy lợi; đồng thời quy hoạch bài bản các vùng trọng tâm, trọng điểm có tiềm năng du lịch để vừa bảo tồn danh thắng, vừa tạo động lực phát triển cho các khu vực lân cận”, ông Lâm nhấn mạnh.

Việc bảo tồn ruộng bậc thang gắn chặt với sinh kế của người dân địa phương. Khi người dân còn duy trì sản xuất, đồng thời có thêm thu nhập từ du lịch và các hoạt động dịch vụ, những giá trị của danh thắng sẽ có thêm cơ sở để được gìn giữ và phát huy.

Khi người dân sống được từ danh thắng

Bên cạnh hoạt động sản xuất nông nghiệp, nhiều người trẻ ở Púng Luông đang tìm hướng phát triển kinh tế từ các giá trị của ruộng bậc thang và văn hóa bản địa.

Tốt nghiệp Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, chị Hờ Thị Dinh lựa chọn trở về quê hương thay vì tìm việc ở đô thị. Nhận thấy ngày càng nhiều du khách tìm đến Púng Luông, chị quyết định phát triển mô hình homestay gắn với du lịch cộng đồng.

Chị Hờ Thị Dinh phát triển mô hình homestay tại Púng Luông, góp phần giới thiệu văn hóa đồng bào Mông đến với du khách.

“Tôi muốn giới thiệu văn hóa, phong tục, tập quán của đồng bào Mông đến với du khách trong nước và quốc tế”, chị Dinh chia sẻ.

Chị Hờ Thị Dinh chuẩn bị không gian homestay để đón khách du lịch đến với Púng Luông.

Nhờ nằm gần khu vực Đồi Mâm Xôi, homestay của gia đình chị có điều kiện đón khách vào các mùa cao điểm. Tuy nhiên, quá trình khởi nghiệp vẫn còn nhiều khó khăn.

“Tôi mong muốn được tham gia các lớp tập huấn về du lịch và được tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn để đầu tư cơ sở vật chất tốt hơn”, chị Dinh nói.

Từ câu chuyện của chị Dinh có thể thấy, du lịch cộng đồng đang từng bước mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho người dân Púng Luông. Bên cạnh sản xuất nông nghiệp, nhiều hộ dân đã tham gia cung cấp dịch vụ lưu trú, giới thiệu nghề dệt lanh, vẽ sáp ong, ẩm thực truyền thống, bán nông sản hoặc đưa du khách trải nghiệm đời sống sản xuất của đồng bào Mông.

Những hoạt động này không chỉ góp phần đa dạng hóa nguồn thu nhập mà còn tạo điều kiện để người dân tham gia trực tiếp vào quá trình khai thác và phát huy giá trị của danh thắng.

Bảo tồn danh thắng gắn với sinh kế cộng đồng

Bên cạnh lợi thế về ruộng bậc thang, Púng Luông còn có nhiều tiềm năng để phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm và khám phá thiên nhiên.

Theo lãnh đạo xã Púng Luông, ngoài những điểm đến đã được nhiều du khách biết đến, địa phương vẫn còn nhiều không gian có thể khai thác theo hướng du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm. Trong đó có khu vực đỉnh Púng Luông cao trên 2.000 m, các khu rừng giáp xã Chế Tạo, khu bảo tồn loài và sinh cảnh cùng nhiều điểm cảnh quan còn giữ được nét hoang sơ.

“Chúng tôi đang từng bước khảo sát, nghiên cứu để hình thành các cung đường trải nghiệm phù hợp. Việc khai thác phải gắn với bảo vệ cảnh quan, giữ gìn bản sắc văn hóa và bảo đảm sinh kế cho người dân địa phương”, ông Phạm Tiến Lâm cho biết.

Tuy nhiên, dù phát triển theo hướng nào, việc bảo tồn ruộng bậc thang vẫn gắn chặt với vai trò của người dân địa phương. Bởi khác với nhiều loại hình danh thắng khác, ruộng bậc thang chỉ có thể được duy trì khi người dân tiếp tục sản xuất và gìn giữ những tập quán canh tác truyền thống.

Người dân duy trì sản xuất trên ruộng bậc thang, góp phần gìn giữ cảnh quan và giá trị của danh thắng.

Thực tế đó cho thấy, việc bảo tồn ruộng bậc thang không chỉ dừng lại ở gìn giữ cảnh quan mà còn gắn với đầu tư hạ tầng thủy lợi, hỗ trợ sản xuất, phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế ổn định cho người dân địa phương. Khi người dân được hưởng lợi từ những giá trị của danh thắng, công tác bảo tồn cũng sẽ có thêm điều kiện để được duy trì lâu dài.

Giữa mùa nước đổ, những thửa ruộng bậc thang ở Púng Luông tiếp tục tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng cao. Thế nhưng, phía sau vẻ đẹp ấy là những nỗ lực không ngừng của người dân trong việc duy trì sản xuất, gìn giữ nguồn nước và bảo vệ những giá trị được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển du lịch bền vững đặt ra ngày càng cao, việc bảo tồn ruộng bậc thang không chỉ là gìn giữ một danh thắng mà còn là bảo vệ sinh kế, tri thức canh tác và bản sắc văn hóa của cộng đồng địa phương. Khi người dân tiếp tục gắn bó với ruộng nương và được hưởng lợi từ những giá trị mà danh thắng mang lại, những thửa ruộng bậc thang sẽ được gìn giữ, phát huy giá trị và tiếp tục hiện diện như một phần không thể tách rời của vùng cao Púng Luông.

Nguyễn Văn Thông