Sầu riêng việt và 'tấm vé thông hành' mang tên chất lượng

Sầu riêng Việt Nam đang đứng trước cơ hội tái định vị trên thị trường toàn cầu. Ảnh: ST

Từ sức bật xuất khẩu...

Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, trong quý I/2026, xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 221,7 triệu USD, tăng 230% so với cùng kỳ năm trước. Tổng khối lượng xuất khẩu vượt 80.000 tấn, gồm khoảng 68.500 tấn sầu riêng tươi và gần 11.600 tấn sầu riêng đông lạnh.

Kết quả này càng đáng chú ý khi năm 2025 được xem là giai đoạn nhiều thách thức của ngành hàng tỷ USD. Việc các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc tăng cường kiểm soát dư lượng hóa chất, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm đã tác động mạnh đến hoạt động xuất khẩu. Tổng lượng sầu riêng tươi xuất khẩu năm 2025 chỉ đạt khoảng 1,1 triệu tấn, thấp hơn đáng kể so với mức trên 1,3 triệu tấn của năm 2024.

Tuy nhiên, áp lực từ thị trường cũng trở thành động lực tái cơ cấu ngành hàng. Thay vì tiếp tục chạy theo diện tích và sản lượng, nhiều địa phương, doanh nghiệp và hợp tác xã đã chuyển hướng sang nâng cao chất lượng, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn và đầu tư cho chế biến.

Điểm sáng đáng chú ý nhất hiện nay là sự bứt phá của sầu riêng đông lạnh. Nếu năm 2024, lượng xuất khẩu mới đạt hơn 4.600 tấn thì đến năm 2025 đã vượt 91.000 tấn, tăng gần 20 lần. Xu hướng này tiếp tục được duy trì trong năm 2026. Quý I/2026, giá xuất khẩu bình quân của sầu riêng đông lạnh đạt khoảng 4.302 USD/tấn, tăng hơn 20% so với cùng kỳ và cao hơn khoảng 18-22% so với sầu riêng tươi.

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, sự phát triển của phân khúc đông lạnh cho thấy ngành sầu riêng đang dịch chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang nâng cao hàm lượng chế biến và gia tăng giá trị. So với sản phẩm tươi, sầu riêng đông lạnh có lợi thế về thời gian bảo quản, giảm áp lực tiêu thụ chính vụ và mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường xa.

Không chỉ phục hồi tại các thị trường truyền thống, sầu riêng Việt Nam còn ghi nhận mức tăng trưởng tích cực ở nhiều thị trường có yêu cầu cao về chất lượng. Quý I/2026, xuất khẩu sang Hàn Quốc tăng gần 262%, Hoa Kỳ tăng hơn 107%, Australia tăng hơn 40% và Nhật Bản tăng gần 12% so với cùng kỳ năm trước.

Ngành rau quả đặt mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 10 tỷ USD trong năm 2026, trong đó, sầu riêng được kỳ vọng đóng góp khoảng 4,5 tỷ USD, tương đương gần một nửa tổng kim ngạch toàn ngành. Theo ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, dư địa thị trường vẫn còn lớn, nhưng lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn tới sẽ không còn nằm ở tốc độ mở rộng diện tích hay sản lượng, mà ở khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

...đến áp lực chuẩn hóa

Nếu trước đây, sự phát triển của ngành sầu riêng được đo bằng diện tích và sản lượng thì nay, chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc mới là những tiêu chí quyết định cánh cửa thị trường.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến tháng 5/2026, cả nước có 9.546 mã số vùng trồng và 1.525 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu sang nhiều thị trường. Riêng ngành sầu riêng có 1.191 mã số vùng trồng và 128 mã số cơ sở đóng gói được cấp để xuất khẩu sang Trung Quốc.

Hệ thống mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói được xem là nền tảng để bảo đảm truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng nông sản. Tuy nhiên, cùng với tốc độ mở rộng nhanh, nhiều bất cập trong quản lý cũng dần bộc lộ. Từ năm 2025 đến nay, phía Trung Quốc đã cảnh báo vi phạm đối với 403 mã số vùng trồng và 240 mã số cơ sở đóng gói của Việt Nam. Trong đó, 167 mã số vùng trồng và 99 mã số cơ sở đóng gói đã bị tạm dừng hoặc thu hồi.

Thực tế cho thấy, tình trạng sử dụng mã số vùng trồng không đúng thực tế, mua bán hoặc cho thuê mã số vẫn xuất hiện tại một số địa phương. Bên cạnh đó, sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết và chưa tuân thủ đầy đủ quy trình kỹ thuật vẫn là những hạn chế phổ biến ở nhiều vùng trồng.

Ông Lương Thanh Minh - Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Krông Pắc, Đắk Lắk - cho biết, việc vận động người dân tham gia xây dựng mã số vùng trồng vẫn gặp khó do phát sinh chi phí trong khi lợi ích chưa thể hiện rõ trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây là yêu cầu tất yếu nếu ngành sầu riêng muốn duy trì vị thế trên thị trường quốc tế. Tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu tập trung và kiểm soát đồng bộ quy trình canh tác sẽ góp phần giảm rủi ro, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn nhập khẩu.

Những cảnh báo liên quan đến dư lượng cadmium và chất vàng O thời gian qua cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về kiểm soát chất lượng từ gốc. Theo ông Nguyễn Văn Mười, hiện tượng nhiễm cadmium cần được nhìn nhận là vấn đề của toàn chuỗi sản xuất. Kim loại nặng này có thể tồn tại trong đất, nguồn nước hoặc tích tụ từ phân bón qua nhiều năm canh tác. Vì vậy, giải pháp không thể chỉ dừng ở khâu kiểm tra trước xuất khẩu mà phải bắt đầu từ giám sát môi trường sản xuất, kiểm soát vật tư đầu vào và tăng cường kiểm nghiệm định kỳ.

Nhằm siết chặt công tác quản lý, đầu năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 38/2026/NĐ-CP quy định về mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Nghị định được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý cho việc số hóa dữ liệu, nâng cao hiệu quả quản lý và tăng cường truy xuất nguồn gốc điện tử.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung, Bộ đang xây dựng và công khai cơ sở dữ liệu quốc gia về mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói nhằm kết nối thông tin giữa cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp và thị trường nhập khẩu.

Bên cạnh chuẩn hóa vùng trồng và kiểm soát chất lượng, nâng cao tỷ lệ chế biến sâu được xem là hướng đi quan trọng để gia tăng giá trị cho ngành sầu riêng. TS. Đoàn Hữu Tiến - Giám đốc Trung tâm Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật thuộc Viện Cây ăn quả miền Nam - nhấn mạnh, giải pháp này không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng mà còn góp phần điều tiết nguồn cung, giảm áp lực tiêu thụ theo mùa vụ và hạn chế tình trạng được mùa mất giá.

Từ một ngành hàng vươn lên nhờ lợi thế sản lượng, sầu riêng Việt Nam đang đứng trước cơ hội tái định vị trên thị trường toàn cầu. Nhưng ở ngã rẽ hiện nay, chất lượng không còn là lợi thế cộng thêm mà đã trở thành “tấm vé thông hành” để ngành hàng tỷ USD này giữ vững vị thế và chinh phục những dư địa tăng trưởng mới./.

HỒNG NHUNG