Sầu riêng tăng nóng, đã bộc lộ nhiều hạn chế trong quản lý, sản xuất và tiêu thụ

Sầu riêng đang trở thành trụ cột của ngành rau quả xuất khẩu Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch đạt khoảng 3,86 tỷ USD, tăng hơn 20% và chiếm trên 45% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả.

Đà tăng trưởng tiếp tục trong năm 2026. Tháng 7, xuất khẩu đạt khoảng 600-700 triệu USD, đưa kim ngạch 7 tháng lên khoảng 1,8 tỷ USD, tăng gần 30% so với cùng kỳ năm ngoái. Từ nay đến cuối năm, khoảng 1,3 triệu tấn sầu riêng dự kiến bước vào kỳ thu hoạch, tạo nguồn cung lớn cho xuất khẩu.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.

Phát triển quá nhanh, quá "nóng"

Tại Tọa đàm "Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng: Kiến tạo xuất khẩu bền vững", do Báo Tiền phong tổ chức ngày 20/8, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhận định tốc độ phát triển quá nhanh, thậm chí "quá nóng", đã bộc lộ nhiều hạn chế trong quản lý, sản xuất và tiêu thụ.

Theo ông Mạnh, một trong những vấn đề lớn là kiểm soát chất lượng khi diện tích tăng nhanh. Một số địa phương mở rộng sầu riêng ở những vùng không phù hợp điều kiện sinh thái.

"Có những vùng không được khuyến cáo trồng sầu riêng nhưng vẫn phát triển diện tích. Và chúng ta đã phải trả giá", ông nói.

Diện tích tăng nhanh cũng gây áp lực lên quản lý chất lượng giống, kiểm soát sinh vật gây hại và cấp, quản lý, sử dụng mã số vùng trồng, trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng nâng tiêu chuẩn.

Ông Nguyễn Văn Mười, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nghiệp Nông nghiệp nhiệt đới, cho rằng cần nhìn thẳng vào nguyên nhân của những điểm nghẽn. Theo ông, vấn đề chủ yếu nằm ở khâu tổ chức thực hiện hơn là thiếu quy định pháp luật. Chẳng hạn, đăng ký mã số vùng trồng không quá phức tạp nhưng quá trình triển khai lại khiến thủ tục này trở nên phức tạp.

Với nông sản, đặc biệt là rau quả, chất lượng có ý nghĩa quyết định đối với khả năng duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu. Ông đặt vấn đề cơ quan nào chịu trách nhiệm chính về chất lượng và khi xảy ra sự cố, đơn vị nào phải xử lý kịp thời.

Ông Nguyễn Văn Mười, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nghiệp Nông nghiệp nhiệt đới.

Theo ông Mười, trách nhiệm quản lý chất lượng hiện được phân chia ở nhiều đơn vị trong Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Điều cần thiết là xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm về bức tranh tổng thể, đánh giá rủi ro và xây dựng lộ trình kiểm soát chất lượng.

"Đây là vấn đề cần có địa chỉ, cần có cơ quan chịu trách nhiệm và có lộ trình thực hiện. Tôi chốt lại một vấn đề: để giải quyết các điểm nghẽn, chúng ta phải phân công đúng người, đúng việc, đúng nhiệm vụ", ông nhấn mạnh.

Chất lượng cần được kiểm soát ngay từ đầu vào, thay vì chờ đến thu hoạch

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng chất lượng cần được kiểm soát ngay từ đầu vào, vùng trồng và quá trình sản xuất, thay vì chờ đến khi thu hoạch hoặc xuất khẩu mới kiểm tra.

Theo ông, doanh nghiệp hiện phải mua hàng, thanh toán cho nông dân, đóng container rồi mới kiểm nghiệm. Nếu kết quả không đạt, doanh nghiệp có thể phải gánh toàn bộ chi phí.

Ông Bình đề xuất tham khảo cách làm của Thái Lan, nơi cơ quan quản lý nắm thời điểm thu hoạch, danh sách hộ dân và thông tin vùng trồng. Chỉ những vùng đáp ứng yêu cầu mới được thu hoạch, qua đó giảm rủi ro và nâng niềm tin trong chuỗi xuất khẩu.

Năng lực kiểm nghiệm cũng cần được tăng cường. Việt Nam hiện có 50 cơ sở được Trung Quốc công nhận, nhưng tại các vùng sản xuất lớn, đặc biệt Tây Nguyên, mạng lưới này vẫn thiếu. Việc phải vận chuyển mẫu đi xa, chờ kết quả lâu làm tăng chi phí và ảnh hưởng tiến độ xuất khẩu.

Do đó, cần khuyến khích đầu tư thêm phòng kiểm nghiệm tại các vùng sản xuất tập trung. Đồng thời, đẩy nhanh cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm định và hướng dẫn rõ việc truy xuất nguồn gốc quốc gia đối với sầu riêng triển khai từ ngày 1/7, để các yêu cầu này trở thành công cụ quản lý thực chất thay vì thêm thủ tục.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu.

Ở khâu xuất khẩu, cần tiếp tục cải thiện thông quan, xây dựng "luồng xanh", cửa khẩu thông minh và tăng kết nối với Hải quan Trung Quốc. Về lâu dài, Việt Nam và Trung Quốc có thể hướng tới công nhận kết quả kiểm nghiệm của nhau, thống nhất tiêu chuẩn và phương pháp kiểm tra, qua đó giảm kiểm tra trùng lặp, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí.

Không thể chỉ phụ thuộc thị trường Trung Quốc

Về tầm nhìn lâu dài, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) phân tích về sản lượng và trị giá xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam và các nước trong khu vực.

Cụ thể, 6 tháng đầu năm, Trung Quốc nhập khoảng 1,07 triệu tấn sầu riêng. Thái Lan là nguồn cung lớn nhất với hơn 800.000 tấn, tiếp đến là Việt Nam với khoảng 238.000 tấn.

"Việt Nam cùng Thái Lan đang là hai nguồn cung chủ lực của thị trường này. Nửa đầu năm, sầu riêng mang về khoảng 846 triệu USD, song sản lượng xuất khẩu của Thái Lan vẫn cao gần 4 lần Việt Nam. Nếu không nâng chất lượng và tính chuyên nghiệp, Việt Nam sẽ khó giữ vững vị thế", ông Hải nói.

Trung Quốc vẫn là thị trường trọng điểm, nhưng theo ông Hải, việc tìm kiếm và mở rộng các thị trường mới là cần thiết, trước mắt tại châu Á và những thị trường phương Tây có đông người châu Á như Mỹ.

Bên cạnh xuất khẩu chính ngạch, ngành hàng cần đa dạng hóa phương thức tiêu thụ, trong đó có thương mại điện tử và các nền tảng số. Truy xuất nguồn gốc phải thực chất, quản lý xuyên suốt từ vùng trồng, chế biến, đóng gói đến phân phối, hạn chế gian lận.

Ông cũng đề xuất thúc đẩy công nhận lẫn nhau về kiểm dịch, mở rộng xuất khẩu bằng đường biển để giảm áp lực cho cửa khẩu đường bộ; đồng thời phát triển chuỗi lạnh, logistics và chế biến sâu tại vùng trồng. Các gói tín dụng ưu đãi với lãi suất thấp, thời hạn vay dài có thể hỗ trợ thu hút doanh nghiệp đầu tư.

Ngoài ra, cần tăng liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và địa phương. Doanh nghiệp định hướng quy trình sản xuất, hình thành vùng tập trung; chính quyền địa phương phối hợp rà soát, hỗ trợ các hộ trồng uy tín, từ đó xây dựng chuỗi sản xuất và xuất khẩu ổn định.

Hồng Hạnh