Sách trong cơn suy thoái văn hóa đọc

Các hội sách vẫn thu hút đông đảo người tham gia.

Trong khi đó, số tác phẩm mới của các tác giả trong nước (những tác giả vốn có lượng sách bán chạy thuộc hàng đầu), những năm gần đây ghi nhận mức độ quan tâm của độc giả lẫn số lượng bản in giảm.

Thói quen thay đổi

Hiện tại, số lượng bản in trung bình của một đầu sách ở Việt Nam dao động trong khoảng 1.000 - 2.000 bản, thậm chí 800 hoặc 500 bản/mỗi lần in cũng có. Cứ lấy mốc tối đa là 2.000 bản trên tổng dân số Việt Nam là 102,3 triệu người (năm 2025) có thể thấy văn hóa đọc hiện nay ở Việt Nam không cao, nếu so với mặt bằng chung của thế giới.

Ngày Sách thế giới được tổ chức lần đầu năm 1995. Suốt 30 năm qua, nhân loại đã có những thay đổi chóng mặt. Bùng nổ công nghệ thông tin kéo theo sự phát triển và phổ biến toàn cầu của các nền tảng mạng xã hội đã biến thế kỷ 21 thành kỷ nguyên của nghe nhìn. Công chúng dần thay đổi thói quen đọc chữ sang thói quen tiếp nhận thông tin từ hình ảnh, thông tin nhanh, không tốn quá nhiều thời gian.

Không chỉ ở Việt Nam, nhiều nơi trên thế giới hiện nay, văn hóa đọc đang có chiều hướng suy giảm. Tình trạng này được ghi nhận ở nhiều quốc gia, trong đó có cả những nước phát triển như Anh và Mỹ.

Nước Anh có giải Booker danh giá và lâu đời. Trong giai đoạn 2020 - 2025, các tác phẩm đoạt giải đều có dung lượng không quá 400 trang sách (trừ tiểu thuyết Shuggie Bain của Douglas Stuart, 448 trang). Năm 2024, Samantha Harvey đoạt giải Booker nhờ cuốn Orbital, chỉ vỏn vẹn 144 trang.

Ngày nay, thật khó tìm kiếm những tác phẩm đồ sộ kiểu như Chiến tranh và hòa bình của Tolstoy hay Những người khốn khổ của Hugo. Cơ bản, chúng ta đang sống ở một thiên niên kỷ khác rồi.

Ngay cả những tác phẩm nổi tiếng, giành được Booker này Goncourt nọ, tiếng thì tiếng vậy, nhưng khi được dịch và xuất bản ở Việt Nam, mức độ quan tâm của độc giả cũng chỉ tương đối. Ngay cả sách của tác giả đoạt giải Nobel Văn học đấy thôi, thật không khó bắt gặp ở quầy đồng giá, giảm giá.

Các nhà xuất bản lớn tham gia hội sách với nhiều sách mới, sách hay, mức giá ưu đãi. Ảnh: NGỌC HÀ

Vai trò của xuất bản

Trung bình, thời gian tiêu thụ một đầu sách mới rơi vào khoảng 6 tháng đến 1 năm. Hiện tại, vòng đời ấy có thể kéo dài hơn. Lang thang nhà sách hay các hội sách, thậm chí có thể tìm được các cuốn sách phát hành từ… 5, 10 năm trước. Điều này dẫn đến các đơn vị làm sách có tâm lý e ngại các đầu sách quá dày, vì thời gian thực hiện lâu, chi phí đầu tư lớn, trong khi khả năng thu hồi vốn để tái đầu tư chậm.

Bất chấp những e dè đó, không phải đơn vị làm sách nào cũng ngán sách dày. Xưa nay dày mỏng không phải là yếu tố quyết định việc in hay không in một quyển sách. Yếu tố tiên quyết, vẫn là chất lượng. Bên cạnh các tác giả quốc nội, ngành sách trong nhiều năm qua nỗ lực để tiếp cận, cập nhật nhanh các tác giả tác phẩm đang gây tiếng vang trên thế giới, nhất là các sách được giải thưởng, như các giải Booker, Goncourt, Pulitzer hay Nobel. Dù rằng, những nỗ lực này cũng khó lấp đầy khoảng trống hình như ngày càng rộng ra thêm.

Chưa kể, ngành xuất bản Việt Nam hiện tại vẫn thiên về “nhập khẩu” - nghĩa là sách dịch vẫn chiếm vai trò chủ đạo, trong khi “xuất khẩu”, quảng bá tác phẩm của tác giả trong nước với đối tác nước ngoài vẫn theo kiểu nhỏ giọt, tiểu ngạch và nặng tính cá nhân, thiếu hệ thống và một kế hoạch dài hơi.

Cả những nước có nền công nghiệp văn hóa phát triển mạnh, được nhà nước quan tâm đầu tư như Hàn Quốc, cũng phải mất một khoảng thời gian dài với những chiến lược bài bản, mới dần khẳng định được “quyền lực mềm” của mình trên trường quốc tế.

Xuất bản phải đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng văn hóa trong các chiến lược phát triển văn hóa. Trong một nền văn hóa đọc đang suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp và nhiều nhất, chính là các đơn vị xuất bản. Cơn “đại suy thoái” văn hóa đọc này như đã nói, không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà còn ở nhiều nước trên thế giới.

Những bạn đọc trẻ tìm đến sách đọc chữa lành tại Nhà sách Kim Đồng. Ảnh: Đ.H.L

Trước tình trạng đó, các quốc gia phát triển như Anh và Na Uy đã có chính sách miễn thuế đối với sách từ rất lâu. Na Uy cũng là quốc gia đầu tư phát triển hệ thống thư viện, có những chính sách hỗ trợ, thúc đẩy xuất bản sách.

Dĩ nhiên, trong câu chuyện sách, không thể bỏ qua độc giả, những người đang nuôi sống ngành sách. Giữa thời đại thông tin, xuất bản không chỉ dừng lại ở khâu in ấn mà còn làm sao cho thông tin về cuốn sách ấy tiếp cận độc giả, làm sao để cuốn sách đến với độc giả nhanh nhất, tiện lợi nhất, cũng là mục tiêu quan trọng của người làm xuất bản.

Sách vẫn tiếp tục được in, nhiều đơn vị xuất bản mới vẫn tiếp tục thành lập, và trên hết là một thế hệ độc giả mới đã được hình thành. Họ tiếp xúc với thế giới sớm hơn, rộng hơn, và do đó những đòi hỏi của họ về chất lượng ấn phẩm cũng cao hơn. Chính họ trở thành động lực để người làm xuất bản tiếp tục công việc của mình và không ngừng nâng cao độ chuyên nghiệp qua từng xuất bản phẩm.

HUỲNH TRỌNG KHANG