Reuters: Trung Quốc dùng AI Mỹ làm 'bệ phóng' cho công nghệ quân sự

Một binh sĩ thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đứng quan sát nhóm tác chiến chiến lược trình diễn tên lửa hành trình YJ-18C trong cuộc duyệt binh kỷ niệm 80 năm kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai, tại Bắc Kinh, Trung Quốc, ngày 3/9/2025. Ảnh: Reuters.

Các nhà nghiên cứu quân sự Trung Quốc đã sử dụng đầu ra từ những mô hình trí tuệ nhân tạo hàng đầu của Mỹ do OpenAI và Anthropic phát triển để huấn luyện các hệ thống AI trong nước, qua đó phục vụ các ứng dụng quốc phòng, theo phân tích của Reuters đối với hơn 80 bài nghiên cứu học thuật và bằng sáng chế của Trung Quốc.

Những phát hiện chưa từng được công bố này cho thấy một cách khá rõ nét cách các cơ quan có liên hệ với quân đội và an ninh Trung Quốc đang tận dụng những mô hình AI tiên tiến của Mỹ như một con đường tắt để phát triển các hệ thống chuyên dụng của riêng mình. Điều này diễn ra trong bối cảnh Washington đang tìm cách hạn chế Bắc Kinh tiếp cận chip tiên tiến cùng nhiều công nghệ chiến lược khác.

Các tài liệu cho thấy kỹ thuật mang tên “chưng cất mô hình” (model distillation) đang được sử dụng rộng rãi. Đây là phương pháp lấy đầu ra từ một hệ thống AI mạnh làm dữ liệu để huấn luyện các mô hình nhỏ hơn, chuyên biệt hơn. Những mô hình này có thể được triển khai tại chỗ mà không cần nguồn năng lực tính toán khổng lồ như khi xây dựng một hệ thống AI tiên phong hoàn toàn từ đầu.

Phân tích của Reuters, trong đó có các nghiên cứu do Jamestown Foundation, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, tập hợp và chia sẻ độc quyền với hãng tin, cho thấy kỹ thuật chưng cất mô hình xuất hiện phổ biến trong các công trình của những nhà nghiên cứu có liên hệ với Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) và nhiều cơ sở quân sự khác.

Các nghiên cứu cho thấy giới nghiên cứu quốc phòng Trung Quốc xem những mô hình AI hàng đầu của Mỹ vừa là nguồn tham khảo về công nghệ, vừa là công cụ giúp rút ngắn khoảng cách với các đối thủ Mỹ.

Tranh cãi nằm ở việc khai thác

Điểm gây tranh cãi không nằm ở kỹ thuật chưng cất mô hình, vốn đã được sử dụng rộng rãi trong ngành AI, mà nằm ở việc liệu các mô hình của Mỹ có bị khai thác trái phép để lấy năng lực hay không.

Vấn đề này đang trở thành một điểm nóng trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc chuẩn bị bước vào các cuộc đàm phán về quản trị và an toàn AI. Các quan chức Mỹ cáo buộc một số thực thể Trung Quốc sử dụng kỹ thuật chưng cất để khai thác năng lực từ những mô hình AI của Mỹ, qua đó có nguy cơ làm suy yếu hiệu quả của các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Trung Quốc bác bỏ các cáo buộc này, cho rằng Washington đang theo đuổi “chủ nghĩa bá quyền AI”, đồng thời lập luận rằng các công ty Mỹ cũng từng sử dụng những phương thức tương tự.

Các nhà phát triển AI Trung Quốc cũng phản bác nhận định cho rằng những bước tiến của họ phụ thuộc vào mô hình nước ngoài. Startup AI Moonshot tuần trước bác bỏ cáo buộc từ chính quyền Tổng thống Donald Trump rằng mô hình Kimi K3 được xây dựng bằng kỹ thuật chưng cất, khẳng định hệ thống này dựa trên những đổi mới do công ty tự phát triển.

Sunny Cheung, chuyên gia tại Jamestown Foundation, người phân tích hơn 60 nghiên cứu trong số tài liệu được xem xét, cho rằng các nhà khoa học quân sự Trung Quốc đang tìm cách có hệ thống để thu thập cả quá trình suy luận của những mô hình phương Tây, sau đó điều chỉnh chúng cho các nhiệm vụ như giám sát, tác chiến mạng và hỗ trợ ra quyết định chiến thuật.

“Dạy một mô hình đưa ra đúng đáp án là một chuyện, nhưng dạy nó hiểu cách suy luận để đi đến đáp án đó lại khó hơn nhiều”, ông Cheung nhận định.

Theo ông, các tài liệu cho thấy những nhà nghiên cứu có liên hệ với quân đội Trung Quốc đang cố gắng chuyển phần năng lực suy luận đắt đỏ và độc quyền từ các mô hình phương Tây sang những hệ thống nhỏ hơn mà Trung Quốc có thể kiểm soát và triển khai trong nước.

Một nghiên cứu được công bố năm ngoái bởi các nhà nghiên cứu thuộc Đơn vị 96941 của PLA, một đơn vị tình báo quân sự và tác chiến mạng tại Bắc Kinh, mô tả việc sử dụng GPT-3.5 của OpenAI để xử lý mã nguồn quân sự nhạy cảm.

Các nhà nghiên cứu thừa nhận những mô hình AI của bên thứ ba không phù hợp để xử lý thông tin mật. Để giải quyết vấn đề này, họ sử dụng GPT-3.5 để tóm tắt mã nguồn phần mềm, sau đó dùng các bản tóm tắt này để huấn luyện một mô hình AI nội địa có thể hoạt động hoàn toàn bên trong mạng lưới của quân đội Trung Quốc.

Nhà Trắng, Lầu Năm Góc, Bộ Ngoại giao Trung Quốc, PLA và OpenAI không phản hồi yêu cầu bình luận của Reuters.

Được sử dụng rộng rãi từ giám sát đến quân sự

Phân tích của Reuters và Jamestown cho thấy các nhà nghiên cứu Trung Quốc đang sử dụng kỹ thuật chưng cất mô hình cho nhiều mục đích, từ giám sát nội dung trên mạng xã hội cho đến các ứng dụng quân sự.

Tại Đại học Bắc Trung Quốc, một cơ sở có quan hệ chặt chẽ với ngành công nghiệp vũ khí nước này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng Claude 3 Haiku của Anthropic để tạo dữ liệu huấn luyện tổng hợp cho một mô hình phân loại văn bản phục vụ giám sát mạng xã hội và kiểm duyệt nội dung.

Anthropic cho biết công ty không cung cấp quyền truy cập thương mại vào Claude tại Trung Quốc hoặc cho các doanh nghiệp do Bắc Kinh kiểm soát, đồng thời sử dụng các hệ thống giám sát để phát hiện hành vi vi phạm chính sách.

Công ty cũng cảnh báo rằng những mô hình được tạo ra thông qua chưng cất có thể làm mất các lớp bảo vệ an toàn của hệ thống gốc. Điều này có khả năng khiến một số năng lực nhạy cảm được chuyển sang những mô hình nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà phát triển ban đầu.

Một nghiên cứu năm 2024 của Đại học Quốc phòng thuộc PLA mô tả việc sử dụng kỹ thuật chưng cất để thu nhỏ một mô hình xử lý hình ảnh, cho phép triển khai nó trên máy bay không người lái. Nhờ vậy, UAV có thể phân tích video trực tiếp, hỗ trợ điều hướng và đưa ra quyết định liên quan đến mục tiêu theo thời gian thực, ngay cả khi mất kết nối liên lạc.

Tương tự, một nghiên cứu được công bố đầu năm nay cho thấy các nhà nghiên cứu tại Học viện Khoa học Quân sự Trung Quốc đã sử dụng chưng cất mô hình để triển khai hệ thống nhận dạng mục tiêu trên phần cứng chiến thuật trong các cuộc diễn tập hàng hải mô phỏng, với sự tham gia của máy bay không người lái, tàu chiến và tàu ngầm không người lái.

Lợi ích và giới hạn

Trung Quốc đang ngày càng coi trọng kỹ thuật chưng cất trong nỗ lực cạnh tranh với Mỹ ở lĩnh vực AI tiên phong, đặc biệt khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington hạn chế khả năng tiếp cận các chip tính toán cao cấp.

Chính quyền trung ương và địa phương Trung Quốc đã thúc đẩy các chương trình “thu gọn mô hình” và điện toán biên, đồng thời phân bổ trợ cấp và kinh phí nghiên cứu cho những công nghệ cho phép AI hoạt động trực tiếp trên UAV, vệ tinh và các thiết bị có năng lực xử lý hạn chế.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo kỹ thuật này cũng có những giới hạn đáng kể.

Khi các mô hình AI Trung Quốc dần thu hẹp khoảng cách với đối thủ Mỹ, các nhà nghiên cứu quân sự nước này cũng bắt đầu xem chính kỹ thuật chưng cất như một nguy cơ an ninh tiềm tàng.

Tháng 1, các nhà nghiên cứu tại Đại học Công trình Lục quân Trung Quốc công bố một nghiên cứu về mối đe dọa từ “chưng cất không cần dữ liệu” (data-free distillation), một phương pháp có thể được sử dụng để đảo ngược và tái tạo năng lực của một mô hình mà không cần tiếp cận trực tiếp các tham số cốt lõi.

Để đối phó với nguy cơ này, nhóm nghiên cứu đề xuất những cơ chế phòng vệ nhằm che giấu các thông tin logic ẩn có thể bị lộ thông qua đầu ra công khai của mô hình.

Ngoài ra, các mô hình được tạo ra bằng kỹ thuật chưng cất chỉ kế thừa một số năng lực được lựa chọn và không thể tái tạo hoàn toàn trí thông minh đa dạng của những mô hình AI tiên phong.

Trevor Koverko, đồng sáng lập công ty dữ liệu AI Sapien, cho rằng các mô hình được chưng cất vẫn kém năng lực hơn đáng kể so với mô hình “giáo viên” ban đầu.

Theo ông, cách hiểu chính xác hơn là kỹ thuật này giúp “chuyển một số năng lực được lựa chọn sang một hệ thống rẻ hơn, có thể kiểm soát tại chỗ”, chứ không đồng nghĩa với việc một quốc gia đã đạt được sự độc lập hoàn toàn khỏi các mô hình AI tiên phong.

Theo Reuters

Huyền Chi