Quy trình kiểm định khí thải diesel khắt khe: Cục Đăng kiểm Việt Nam lên tiếng

Từ ngày 1/3/2026, lộ trình siết chặt kiểm định khí thải theo Quyết định 43/2025/QĐ-TTg chính thức có hiệu lực, đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong quản lý phương tiện cơ giới đang lưu hành.

Quy trình kiểm định diesel: “Khắt khe” nhưng có cơ sở khoa học

Trao đổi về điểm mới trong quy trình kiểm định, ông Nguyễn Tô An, Phó Cục trưởng Cục Đăng kiểm Việt Nam cho biết việc kiểm tra khí thải đối với xe sử dụng động cơ diesel hiện được thực hiện nghiêm ngặt hơn, đặc biệt ở chỉ tiêu đo “độ khói”. Độ khói là thông số phản ánh trực tiếp lượng bụi mịn (PM) và muội than - hai thành phần phát thải đặc trưng của động cơ diesel.

Đây cũng là tác nhân chính gây mù quang hóa và các bệnh về hô hấp tại các đô thị lớn. Vì vậy, việc siết chặt chỉ số này theo các mức từ 1 đến 5 giúp loại bỏ những phương tiện xả khói đen, thường được gọi là “xe mù”, đồng thời buộc hệ thống nhiên liệu và bộ tăng áp phải vận hành ở trạng thái tối ưu.

Điểm đáng chú ý nhất trong quy trình mới là áp dụng nghiêm ngặt phương pháp “gia tốc tự do” theo chu trình 4 bước dứt khoát. Thay vì đo ở trạng thái tĩnh, đăng kiểm viên sẽ đạp bàn đạp ga nhanh, hết hành trình trong thời gian không quá 1 giây để đưa động cơ lên tốc độ không tải lớn nhất. Phương pháp này cho phép đánh giá chính xác lượng phát thải khi động cơ hoạt động ở điều kiện cấp nhiên liệu tối đa.

Theo ông Nguyễn Tô An, phép thử gia tốc tự do là phương pháp khoa học đã được quốc tế công nhận, hiện được hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng, bao gồm toàn bộ Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và phần lớn các nước ASEAN.

Thử nghiệm chỉ kéo dài vài giây, động cơ không chịu tải và tốc độ cực đại thực chất đã được nhà sản xuất thiết kế sẵn. Nếu thực hiện đúng quy trình động cơ đủ nhiệt, chu trình ngắn, số lần thử hạn chế - sẽ không gây hư hỏng.

Tuy vậy, cơ quan đăng kiểm khuyến cáo chủ xe không nên tự thực hiện thao tác này tại nhà mà cần đưa xe đến cơ sở bảo dưỡng chuyên nghiệp để chuẩn bị trước kỳ đăng kiểm.

Không chỉ xe cũ, xe mới cũng có thể “trượt” đăng kiểm

Một điểm đáng lưu ý trong lộ trình mới là tiêu chuẩn khí thải được phân theo năm sản xuất. Xe đời càng mới phải đáp ứng mức khí thải càng cao, tương đương các chuẩn Euro 3, Euro 4 và tiến tới Euro 5 theo từng giai đoạn. Tại Hà Nội và TP.HCM, ngưỡng áp dụng còn nghiêm ngặt hơn so với mặt bằng chung cả nước.

Việc kiểm định khí thải được thực hiện đồng bộ trong tổng thể kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường tại các trung tâm do Cục Đăng kiểm Việt Nam quản lý. Với xe xăng, chỉ số được đo là nồng độ CO và HC; với xe diesel là độ khói. Khi vượt ngưỡng giới hạn, phương tiện sẽ bị đánh giá “không đạt” hạng mục môi trường và buộc phải khắc phục trước khi quay lại kiểm định.

Điều này đồng nghĩa, “tuổi đời” không còn là yếu tố bảo chứng tuyệt đối. Hai chiếc xe cùng sản xuất giai đoạn 2018–2022 nhưng tình trạng kỹ thuật khác nhau có thể cho kết quả kiểm định trái ngược. Xe cũ hơn nhưng được bảo dưỡng tốt vẫn có thể đạt chuẩn, trong khi xe đời mới nhưng lơ là bảo trì hoàn toàn có nguy cơ trượt đăng kiểm.

Thực tế vận hành cho thấy chất lượng khí thải phụ thuộc lớn vào tình trạng bảo dưỡng định kỳ. Với xe xăng, bu-gi mòn, lọc gió bẩn, kim phun nghẹt, cảm biến ô-xy sai lệch hay bộ xúc tác xuống cấp đều làm quá trình đốt cháy nhiên liệu không tối ưu, khiến nồng độ CO và HC tăng cao.

Trong khi đó, với xe diesel, kim phun mòn, hệ thống tuần hoàn khí thải EGR hoặc bộ lọc hạt diesel (DPF) hoạt động kém hiệu quả sẽ làm gia tăng khói đen và bụi mịn. Đặc biệt, thói quen chạy quãng ngắn trong đô thị khiến DPF khó tái sinh hoàn toàn, lâu dần làm tăng nguy cơ không đạt chuẩn khí thải.

Trong bối cảnh thiết bị đo tại các trung tâm đăng kiểm ngày càng chính xác, những sai lệch nhỏ trước đây có thể bị bỏ qua thì nay đều được ghi nhận đầy đủ. Chỉ cần một hạng mục vận hành không tối ưu cũng đủ khiến kết quả bị đánh giá “không đạt”.

Ở góc độ kinh tế, chi phí bảo dưỡng định kỳ thường thấp hơn nhiều so với chi phí sửa chữa phát sinh khi xe trượt đăng kiểm và phải quay lại nhiều lần. Chưa kể, nếu giấy chứng nhận kiểm định hết hạn mà phương tiện chưa đạt yêu cầu, chủ xe còn đối mặt nguy cơ bị xử phạt khi tham gia giao thông.

Do đó, các chuyên gia khuyến nghị trước kỳ đăng kiểm khoảng 1–2 tuần, chủ xe nên kiểm tra tổng thể động cơ và hệ thống xử lý khí thải. Những hạng mục cơ bản như thay lọc gió, vệ sinh kim phun và họng ga, kiểm tra cảm biến ô-xy, đảm bảo động cơ đạt nhiệt độ làm việc tiêu chuẩn trước khi đo là cần thiết. Với xe diesel, cần đặc biệt quan tâm đến EGR, DPF và sử dụng nhiên liệu đạt chất lượng.

Bên cạnh đó, việc can thiệp trái phép vào hệ thống xả, tháo bỏ bộ xử lý khí thải hoặc “độ” lại phần mềm điều khiển động cơ là những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc không đạt chuẩn môi trường.

Diễm Quỳnh