Quy hoạch không gian ngầm trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô: Phát triển cấu trúc đô thị đa tầng

Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần chỉ đạo trong Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới.

Hầm chui nút giao Trần Duy Hưng - Đại lộ Thăng Long. Ảnh: Phạm Hùng

Không chỉ phát triển trên mặt đất

Trong lịch sử phát triển đô thị, phần lớn các thành phố được quy hoạch và mở rộng theo hai chiều: Chiều ngang và chiều cao. Tuy nhiên, khi quỹ đất ngày càng hạn hẹp, đặc biệt là tại các khu vực đô thị lõi, nhiều thành phố lớn trên thế giới đã chuyển sang khai thác không gian ngầm như một “tầng phát triển” mới của đô thị. Không gian dưới mặt đất không chỉ được sử dụng cho các công trình hạ tầng kỹ thuật mà còn trở thành nơi phát triển giao thông công cộng, thương mại, dịch vụ, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất và chất lượng sống đô thị.

Đối với thành phố Hà Nội, yêu cầu phát triển không gian ngầm không chỉ xuất phát từ nhu cầu thực tiễn mà đã được đặt ra trong các định hướng quy hoạch dài hạn. Theo kiến trúc sư Phan Tuấn Vinh, Giám đốc Trung tâm Quy hoạch kiến trúc 2, Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã xác định tổ chức không gian đô thị theo các lớp, bao gồm không gian ngầm, không gian mặt đất và không gian trên cao, bảo đảm phát triển hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Qua đó cho thấy, không gian ngầm không còn được coi là phần phụ trợ của từng công trình riêng lẻ, mà đã trở thành một cấu phần trong cấu trúc không gian đô thị tương lai.

Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần chỉ đạo trong Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, khi xác định Hà Nội sẽ phát triển theo cấu trúc đô thị “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”. Trong cấu trúc đó, đô thị không chỉ phát triển theo chiều ngang mà còn mở rộng theo chiều cao và chiều sâu, hình thành mô hình đô thị ba chiều. Điều này đồng nghĩa với việc không gian ngầm sẽ trở thành một bộ phận quan trọng của hệ thống hạ tầng đô thị, gắn với phát triển đường sắt đô thị, hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe, không gian công cộng và các công trình dịch vụ đô thị.

Một quan điểm mới trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm là biến các nhiệm vụ xử lý cấp bách như ùn tắc, ngập úng, môi trường… thành trọng tâm của chiến lược hạ tầng và thích ứng khí hậu tầm nhìn dài hạn, thay vì chỉ coi đó là các giải pháp kỹ thuật ngắn hạn. Điều này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của hệ thống hạ tầng ngầm trong cấu trúc đô thị Hà Nội trong tương lai.

Cần chiến lược quy hoạch tổng thể

Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đề xuất chiến lược phân tầng không gian ngầm theo độ sâu, gắn với các chức năng và cơ chế quản lý khác nhau. Theo định hướng này, không gian ngầm sẽ được phân thành nhiều tầng với các chức năng riêng biệt, từ tầng hầm công trình, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật nông đến các tuyến đường sắt đô thị (metro), hầm giao thông, hệ thống xử lý nước thải, kho bãi và các công trình hạ tầng chiến lược. Việc phân tầng này cho thấy một cách tiếp cận mới trong quy hoạch đô thị, coi không gian ngầm là một loại tài nguyên không gian cần được quản lý, phân bổ và khai thác có chiến lược, tương tự như không gian trên mặt đất.

Đáng chú ý, quy hoạch cũng định hướng hình thành các trung tâm phát triển không gian ngầm tại một số khu vực trọng điểm của Thủ đô, gắn với các tuyến đường sắt đô thị và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Tại các khu vực phát triển mới như: Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn (cũ), các không gian ngầm sẽ được tổ chức gắn với các ga trung chuyển lớn, hình thành các tổ hợp công trình ngầm bao gồm: Sảnh chuyển tuyến, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe và các không gian dịch vụ. Trong khi đó, tại khu vực đô thị trung tâm và khu vực phía Nam sông Hồng, không gian ngầm sẽ được phát triển theo hướng hình thành mạng lưới giao thông ngầm, bãi đỗ xe ngầm quy mô lớn...

Về vấn đề này, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam Trần Ngọc Chính nhận định: “Những định hướng này cho thấy, trong tương lai, không gian ngầm không phát triển rời rạc theo từng dự án riêng lẻ, mà sẽ hình thành các khu vực phát triển có tính hệ thống, gắn với các trung tâm đô thị, các tuyến giao thông công cộng khối lượng lớn và các khu vực phát triển mới của Thủ đô. Đây cũng là xu hướng phát triển của nhiều đô thị lớn trên thế giới. Không gian ngầm được quy hoạch đồng bộ cùng với hệ thống giao thông công cộng sẽ tạo thành một mạng lưới không gian đô thị liên hoàn, hoạt động hiệu quả cả trên và dưới mặt đất”.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa các định hướng này, điều quan trọng là Hà Nội cần sớm xây dựng một chiến lược và quy hoạch không gian ngầm tổng thể cho toàn thành phố. Trong đó, cần tiến hành điều tra, khảo sát địa chất, xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ không gian ngầm, xác định rõ các khu vực ưu tiên phát triển, các khu vực hạn chế, cũng như xây dựng cơ chế quản lý, khai thác và sử dụng không gian ngầm một cách hiệu quả. Bên cạnh đó, thành phố cần hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến quyền sử dụng không gian ngầm, cơ chế đầu tư và khai thác các công trình ngầm, đặc biệt là các công trình có thể xã hội hóa như: Bãi đỗ xe ngầm, trung tâm thương mại ngầm, không gian dịch vụ công cộng ngầm...

Hà Nội đang hướng tới mục tiêu trở thành thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”. Việc khai thác không gian ngầm một cách hợp lý sẽ giúp Hà Nội có thêm không gian phát triển mà không làm gia tăng áp lực lên hạ tầng hiện hữu, đồng thời góp phần bảo tồn các giá trị di sản, cảnh quan và cấu trúc đô thị lịch sử.

Triệu Hoa