Quốc gia yên bình nhất thế giới nhưng mê truyện trinh thám

Iceland là một đất nước an toàn đến đáng kinh ngạc.

An toàn đến mức vào năm 2024, khi số vụ giết người trong cả năm lên tới 8 vụ, đây đã trở thành tin tức cấp quốc gia tại đất nước Bắc Âu có chưa đầy 400.000 dân.

Năm 2026, vấn đề lại được chú ý khi số vụ giết người trung bình tăng gần gấp đôi, từ khoảng 2 vụ/năm trước năm 2020 lên khoảng 4 vụ/năm. Theo một số bảng xếp hạng, Iceland là quốc gia an toàn nhất thế giới.

Nhưng nếu bước vào các hiệu sách, người ta khó có thể nhận ra điều đó. Ít nhất trên những giá sách, án mạng xuất hiện khắp nơi.

“Mỗi năm ở Iceland có nhiều vụ giết người hư cấu hơn ngoài đời thực”, Katrin Jakobsdottir, cựu Thủ tướng Iceland và đồng tác giả hai tiểu thuyết trinh thám, nói với New York Times.

“Như thế là tốt”, bà cười và nói thêm.

Những ngôi nhà yên bình ở khu Tjornin, thủ đô Reykjavik, Iceland. Ảnh: New York Times.

Trong vài thập kỷ qua, trinh thám đã trở thành thể loại văn học được yêu thích nhất tại Iceland.

Sự phát triển của truyện trinh thám Iceland nằm trong dòng văn học Nordic Noir nổi tiếng của Bắc Âu. Tuy nhiên, đặc điểm xã hội của Iceland khiến các nhà văn nơi đây phải tìm chất liệu theo cách riêng.

Ở Iceland, chỉ trừ ở vùng thủ đô, nhiều người thậm chí không cần khóa ôtô. Chính cảm giác an toàn lại trở thành thách thức lớn nhất đối với các nhà văn.

Trong một xã hội nhỏ và tương đối an toàn như vậy, các tác giả thường tìm đến những bí mật trong quá khứ, các mối quan hệ phức tạp hay những điều ẩn sau vẻ bình lặng của cộng đồng để xây dựng câu chuyện.

“Có một suy nghĩ rằng bạn biết tất cả mọi người vì sống trong một đất nước nhỏ. Nhưng thực tế không hẳn như vậy”, Jakobsdottir, tác giả của hai cuốn tiểu thuyết trinh thám và đang viết cuốn thứ ba, nói.

Những câu chuyện ly kỳ qua nhiều thế hệ

Có thể bắt đầu từ chính những tác phẩm kinh điển của Iceland.

Các Icelandic Sagas - những thiên truyện sử thi chủ yếu được viết vào thế kỷ 13, 14, kể về những xung đột giữa các gia đình, những mối quan hệ tay ba phức tạp cùng các câu chuyện về công lý và danh dự đến nay vẫn hiện diện trong đời sống hàng ngày tại Iceland.

Học sinh trung học vẫn đọc chúng trên lớp và nhiều người Iceland cùng tên với những nhân vật nổi tiếng trong các thiên truyện này. Nhà văn Olaf Olafsson từng gọi các saga là “Kinh thánh thứ hai của người Iceland”.

Nhà văn trinh thám Ragnar Jonasson, người từng dịch các tiểu thuyết trinh thám của Agatha Christie sang tiếng Iceland và đã bán khoảng 5 triệu bản sách của chính mình, cho rằng các saga phần nào lý giải sức hút của thể loại trinh thám.

Những câu chuyện về xung đột, bí mật, công lý và số phận trong các saga cũng là những chất liệu quen thuộc của văn học trinh thám.

Theo Jonasson, nhiều saga thực sự là “những câu chuyện ly kỳ đúng nghĩa”. Một số thậm chí là những câu chuyện pháp lý hoàn chỉnh.

“Chúng kể về những kẻ ngoài vòng pháp luật, công lý và sự trả thù”, Jonasson, người cùng cựu Thủ tướng Jakobsdottir viết hai cuốn sách, nói.

Ragnar Jonasson, một trong những nhà văn viết truyện trinh thám hàng đầu của Iceland, tại nhà riêng ở Reykjavik. Ông nói: “Viết lách đã ăn sâu vào máu chúng tôi”. Và Yrsa Sigurdardottir, tác giả của hơn 5 triệu cuốn sách đã bán được và có tác phẩm được dịch ra hơn 30 ngôn ngữ. Ảnh: New York Times.

Tiểu thuyết tiếp theo của ông, The Body in the Bath (Thi thể trong bồn tắm), kể về một thám tử bị bắt vì tội giết người, dự kiến được phát hành tại Mỹ và Iceland vào tháng 11.

“Viết lách nằm trong DNA của chúng tôi. Bất kỳ người nào ở Iceland cũng là một người kể chuyện”, Jonasson nói.

“Hai gã say rượu trong bếp”

Một người mất tích giữa một thành phố lớn như Chicago (Mỹ) hay London (Anh) không phải chuyện quá khó hình dung. Nhưng ở một đất nước nhỏ như Iceland, gần như không ai có thể dễ dàng biến mất giữa đám đông. Vì thế, mỗi vụ án mạng trong tiểu thuyết đều cần một lời giải thích đủ thuyết phục.

Yrsa Sigurdardottir, một trong những nhà văn trinh thám hàng đầu Iceland, thừa nhận đây vẫn là một bài toán khó.

“Chúng tôi vẫn phải vật lộn với vấn đề làm sao khiến câu chuyện trở nên đáng tin”, bà nói.

“Độc giả không nhất thiết phải đọc rồi nghĩ: ‘Ồ, đúng rồi, chuyện này đã xảy ra’. Họ chỉ cần nghĩ: ‘Được, chuyện này chưa xảy ra, nhưng hoàn toàn có thể xảy ra’”.

Trong khi đó, những vụ án mạng thực sự tại Iceland lại thường không phải chất liệu hấp dẫn cho văn chương. Theo bà Sigurdardottir, các vụ việc thường khá đơn giản và nhanh chóng xác định được người liên quan.

“Một vụ giết người điển hình ở Iceland thường là hai gã say rượu trong bếp. Một người cầm dao lên trong lúc họ đang cãi nhau, cảnh sát tới nơi và hung thủ vẫn đứng đó với con dao”, nữ nhà văn cho hay.

Một kẻ sát nhân mất kiểm soát cũng khó thuyết phục độc giả Iceland.

"Chúng tôi từng có một kẻ giết người hàng loạt ở Iceland", nhà văn trinh thám Eva Bjorg Aegisdottir nói.

"Nhưng đó là vào thế kỷ 16".

Khóa pháp y dành cho nhà văn

Để các chi tiết chuyên môn trong tác phẩm hợp lý hơn, nhiều nhà văn Iceland từng tìm đến bác sĩ Petur Gudmann Gudmannsson, chuyên gia pháp y toàn thời gian duy nhất của nước này, để xin tư vấn.

Trong nhiều năm, ông nhận được email của các nhà văn với những câu hỏi đặc trưng của Iceland. Chẳng hạn, Aegisdottir từng muốn biết điều gì sẽ xảy ra với một thi thể bị bỏ lại nhiều tháng trên một cánh đồng dung nham.

“Câu hỏi này khó có thể tìm được đáp án trên Google. Người đọc muốn các chi tiết phải chính xác”, nữ tác giả nói.

Cuối cùng, bác sĩ Gudmannsson mở hẳn một khóa đào tạo thường xuyên về pháp y dành cho các nhà văn trinh thám. Sigurdardottir và Aegisdottir đều từng theo học.

Tuy nhiên vài năm gần đây, ông ngừng dạy. Theo ông Gudmannsson, khóa học dần trở nên quá rùng rợn và giống một màn trình diễn hơn mức cần thiết. Gudmannsson cho rằng tiểu thuyết suy cho cùng vẫn là hư cấu, vì vậy nhà văn cũng có khoảng không để sử dụng trí tưởng tượng cho tác phẩm của mình.

Một hiệu sách ở Reykjavik, thủ đô của Iceland. Khoảng hai phần ba trong số khoảng 400.000 cư dân của Iceland sống ở vùng thủ đô. Ảnh: New York Times.

Thay vì dựa quá nhiều vào những vụ việc ngoài đời, nhiều nhà văn Iceland tìm cảm hứng từ chính cảnh quan và nhịp sống của đất nước mình.

Iceland nằm sát Bắc Cực, với phần lớn thời gian trong năm ngày rất ngắn và màn đêm kéo dài. Nhà văn người Mỹ gốc Iceland Margret Ann Thors cho rằng không gian ấy đặc biệt phù hợp với những câu chuyện bí ẩn.

Tiểu thuyết đầu tay Freyja của bà, xuất bản trong tháng này, xoay quanh một vụ mất tích từ 20 năm trước ngoài khơi Iceland. Nhiều tác giả khác cũng lựa chọn những vụ việc trong quá khứ, sự mất tích bí ẩn hay những bí mật lâu năm làm trung tâm câu chuyện.

Trong The Wake (Thức tỉnh) của Sigurdardottir, một bí mật bị chôn giấu nhiều năm làm thay đổi một cuộc hội ngộ. Còn trong The Mysterious Case of the Missing Crime Writer (Bí ẩn nhà văn trinh thám mất tích) của Ragnar Jonasson, một thám tử tìm hiểu liệu một nữ nhà văn nổi tiếng đã gặp nạn hay đơn giản chỉ bị lạc trong một chuyến đi bộ đường dài.

Aegisdottir cũng lựa chọn hướng tiếp cận tương tự. Cuốn Home Before Dark (Về nhà trước khi trời tối) kể về một thiếu nữ mất tích tại vùng hẻo lánh, nhưng trọng tâm vẫn nằm ở những bí mật giữa những người tưởng như rất hiểu nhau.

“Chúng tôi không cần những vụ án quá bạo lực. Mô tả cảm giác một người mà bạn quen biết đang che giấu điều gì đó sẽ thú vị hơn”, Aegisdottir nói.

Có lẽ chính khoảng cách giữa một Iceland bình yên ngoài đời và thế giới bí ẩn trên trang sách đã tạo nên nét riêng cho truyện trinh thám của quốc gia Bắc Âu này.

Minh Tuấn