Quản trị toàn cầu: Mỹ để lại khoảng trống, Trung Quốc tiến lên theo cách riêng

Ngay trong ngày đầu tiên trở lại Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh rút Mỹ khỏi Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu. Ông cũng tuyên bố Mỹ sẽ không áp dụng thỏa thuận thuế tối thiểu toàn cầu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Chỉ vài tuần sau, Washington tiếp tục rút khỏi Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc (LHQ) và chấm dứt mọi khoản tài trợ trong tương lai cho Cơ quan Cứu trợ và Việc làm của LHQ dành cho người tị nạn Palestine (UNRWA).

Theo tạp chí Modern Diplomacy, dù nổi lên là ứng cử viên sáng giá nhất đảm nhiệm vai trò mà Mỹ để lại tại các tổ chức trên, những diễn biến thực tế cho thấy, Trung Quốc không có ý định thay thế hoàn toàn Mỹ mà đang theo đuổi một chiến lược chọn lọc, chỉ tham gia ở những lĩnh vực phù hợp với lợi ích của mình.

Khoảng trống chưa được thay thế

Những quyết định về việc rút khỏi các thể chế quốc tế kéo theo tác động tài chính đáng kể. Trong giai đoạn 2024-2025, Mỹ đóng góp khoảng 261 triệu USD cho WHO trước khi khoản tài trợ chính thức chấm dứt từ ngày 22/1/2026. Việc giải thể Cơ quan Phát triển quốc tế Mỹ (USAID) cũng đồng nghĩa với việc chương trình viện trợ phát triển song phương lớn nhất thế giới bị xóa bỏ. Trong khi đó, Washington chỉ thực hiện các khoản thanh toán hạn chế cho LHQ, khiến tổng số nợ tích lũy qua nhiều chính quyền tăng lên gần 4 tỷ USD.

Bản ghi nhớ công bố tháng Một còn đặt mục tiêu đưa Mỹ rút khỏi 66 tổ chức quốc tế, gồm 31 cơ quan thuộc LHQ và 35 tổ chức khác. Đáng chú ý nhất là kế hoạch rời khỏi Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (UNFCCC) – nền tảng của hợp tác khí hậu toàn cầu từ năm 1992 và cũng là cơ sở pháp lý của Thỏa thuận Paris.

Theo các dự báo, việc Mỹ rút khỏi Thỏa thuận Paris có thể khiến nhiệt độ toàn cầu tăng thêm khoảng 0,1 độ C, làm gia tăng những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Quan trọng hơn, động thái này làm suy yếu cả nguồn lực tài chính lẫn tính chính danh của các sáng kiến môi trường quốc tế, đồng thời phát đi tín hiệu rằng Washington đang chuyển từ vai trò dẫn dắt quản trị toàn cầu sang cách tiếp cận mang tính biệt lập hơn.

Trong bối cảnh trên, nhiều ý kiến cho rằng, Trung Quốc sẽ là bên hưởng lợi lớn nhất từ khoảng trống do Mỹ để lại. Tuy nhiên, các số liệu ngân sách lại phản ánh một bức tranh thận trọng hơn.

Năm 2026, đóng góp của Bắc Kinh cho các tổ chức quốc tế giảm nhẹ từ 4,46 tỷ NDT xuống còn 4,44 tỷ NDT, trong khi ngân sách dành cho hợp tác quốc tế giảm khoảng 17%.

Các quan chức Trung Quốc cũng nhiều lần bác bỏ quan điểm cho rằng, Bắc Kinh muốn thay thế Washington. Tháng 5/2026, Đại sứ Trung Quốc tại LHQ Phó Thông khẳng định, nước này không có ý định đảm nhận vai trò của Mỹ và coi đây không phải là "trò chơi có tổng bằng 0" giữa hai cường quốc.

Mặc dù hiện là nước đóng góp thực tế lớn nhất cho ngân sách thường xuyên của LHQ, Trung Quốc vẫn không sẵn sàng tiếp quản các chương trình mà Mỹ từng tài trợ. Khoản đóng góp khoảng 685,7 triệu USD cho LHQ năm 2025 được thanh toán chậm tới 8 tháng, còn khoản đóng góp năm 2026 vẫn chưa được hoàn tất tính đến giữa năm.

Quan trọng hơn, quy mô đóng góp của Trung Quốc vẫn còn cách rất xa mức cần thiết để thay thế hệ thống viện trợ toàn cầu mà Mỹ từng duy trì thông qua USAID. Theo Modern Diplomacy, điều này không phản ánh sự thiếu hụt về năng lực tài chính mà xuất phát từ lựa chọn chiến lược của Bắc Kinh.

Thay vì tiếp quản các thiết chế do phương Tây dẫn dắt, Trung Quốc ưu tiên xây dựng những cơ chế riêng như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), Ngân hàng Phát triển Mới của BRICS (NDB) hay Diễn đàn Hợp tác Trung Quốc-châu Phi (FOCAC). Những cơ chế này vận hành theo các nguyên tắc và mục tiêu phát triển do Bắc Kinh cùng các đối tác định hình, đồng thời thúc đẩy hợp tác Nam-Nam theo cách tiếp cận của Trung Quốc.

Cách làm này phản ánh mong muốn xây dựng một thế giới đa cực và mang tính giao dịch hơn, nơi Bắc Kinh có thể gia tăng ảnh hưởng mà không phải gánh vác toàn bộ chi phí tài chính và trách nhiệm quản trị như Mỹ từng đảm nhiệm.

Chiến lược của Trung Quốc

Chiến lược của Trung Quốc cũng thể hiện trong hoạt động ngoại giao, khi nước này thúc đẩy vai trò trung gian tại một số điểm nóng, sử dụng các cuộc gặp cấp cao như hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin để quảng bá "một kiểu quan hệ quốc tế mới", đồng thời tận dụng vị trí Chủ tịch luân phiên Hội đồng Bảo an LHQ nhằm thúc đẩy khái niệm "chủ nghĩa đa phương thực sự".

Vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc cũng thể hiện rõ trong các thể chế quốc tế. Theo công thức phân bổ ngân sách của LHQ, Mỹ vẫn là nước đóng góp lớn nhất cho ngân sách thường xuyên với tỷ lệ 22% và ngân sách gìn giữ hòa bình với 26,15%. Tuy nhiên, Trung Quốc đã thu hẹp đáng kể khoảng cách khi lần lượt đóng góp 20% và 23,78%, tăng mạnh so với mức dưới 1% vào năm 2000.

Trong khi Washington dự kiến tiếp tục cắt giảm phần lớn nguồn tài trợ cho LHQ và vẫn còn nợ khoảng 3 tỷ USD các khoản đóng góp năm 2025, Bắc Kinh ngày càng sử dụng các khoản đóng góp tài chính để gia tăng tiếng nói đối với cách thức phân bổ nguồn lực của tổ chức này.

Lĩnh vực mà ảnh hưởng của Trung Quốc thể hiện rõ nhất là khí hậu và năng lượng sạch. Bắc Kinh đã góp phần giảm gần 80% chi phí điện mặt trời trên toàn cầu, đồng thời trong một năm đã lắp đặt công suất điện gió và điện mặt trời lớn hơn tổng công suất mà phần còn lại của thế giới xây dựng trong cùng thời gian. Trung Quốc cũng ký 53 thỏa thuận hợp tác khí hậu Nam-Nam với 42 quốc gia đang phát triển.

Dù vậy, Bắc Kinh vẫn tránh đảm nhận vai trò dẫn dắt về tài chính trong các cơ chế khí hậu quốc tế. Tại hội nghị lần thứ 30 của các bên tham gia Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (UNFCCC) diễn ra từ ngày 10-22/11/2025 tại Brazil, Trung Quốc không cam kết tham gia mục tiêu huy động 1.300 tỷ USD mỗi năm cho tài chính khí hậu, đồng thời từ chối đóng góp cho Cơ chế Tài chính Rừng Nhiệt đới Vĩnh cửu do Brazil đề xuất. Trưởng đoàn Trung Quốc tại COP30, Ngoại trưởng Vương Nghị, nhấn mạnh, Bắc Kinh không muốn một mình giữ vai trò dẫn dắt mà kêu gọi trách nhiệm được chia sẻ giữa nhiều quốc gia.

Nhìn tổng thể, một xu hướng khá rõ đang hình thành. Trung Quốc sẵn sàng gia tăng vai trò ở những lĩnh vực có thể phát huy lợi thế về tài chính, năng lực sản xuất và xuất khẩu như đóng góp cho LHQ, hỗ trợ WHO hay thúc đẩy công nghệ năng lượng sạch. Ngược lại, Bắc Kinh tránh những lĩnh vực đòi hỏi cam kết tài chính dài hạn nhưng không mang lại lợi ích kinh tế hoặc chính trị tương xứng, như viện trợ nhân đạo song phương, các chương trình bổ sung của WHO hay các nghĩa vụ tài chính khí hậu ở cấp độ hiệp ước.

Các diễn biến trong năm 2026 cho thấy, Trung Quốc không thay thế hoàn toàn Mỹ, cũng không đứng ngoài những biến chuyển của trật tự quốc tế. Thay vào đó, nước này lựa chọn tham gia ở những lĩnh vực phù hợp với lợi ích chiến lược, đồng thời tránh gánh vác các trách nhiệm tài chính và quản trị không giới hạn.

Điều đó phản ánh một trật tự quốc tế đang dịch chuyển theo hướng đa cực hơn, trong đó vai trò lãnh đạo không còn tập trung vào một quốc gia duy nhất mà ngày càng mang tính chọn lọc, thực dụng và gắn với lợi ích cụ thể của từng cường quốc.

Bảo Minh