'Phép màu' ADN và hy vọng cuối đời của những người mẹ anh hùng

Tháng 7, cả nước thành kính hướng về những anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc. Tại Hà Tĩnh, "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang được triển khai đồng bộ, khẩn trương. Đây không chỉ là một nhiệm vụ chính trị quan trọng mà còn là cuộc chạy đua với thời gian, nhằm mang lại sự an ủi lớn lao cho thân nhân các liệt sĩ, đặc biệt là những người mẹ đã cạn khô nước mắt sau hàng chục năm chờ đợi.

Hơn nửa thế kỷ khắc khoải ngóng tin con

Tuổi 94, bóng lưng mẹ Nguyễn Thị Thảo, trú tại thôn Đông Yên, xã Cẩm Bình, Hà Tĩnh đã còng gập. Thói quen mỗi buổi chiều của mẹ là ngồi lặng lẽ trước hiên nhà, hướng đôi mắt đục mờ về phía con đường làng. Hơn 50 năm trước, chính tại khúc quanh ấy, mẹ đã đứng vẫy tay tiễn người con trai cả - liệt sĩ Trần Quang Minh (sinh năm 1953) lên đường nhập ngũ.

Dù gia đình có đến 9 người con, sự vắng mặt của người anh cả vẫn luôn để lại một khoảng trống trong lồng ngực mẹ.

Ở tuổi gần đất xa trời, mẹ Nguyễn Thị Thảo chỉ mong tìm được con, đưa con về gần nhà để hương khói. Ảnh: Thành Đô

Khát khao tòng quân của chàng thanh niên 19 tuổi ngày ấy vẫn vẹn nguyên trong ký ức mẹ Thảo. Khi xin phép gia đình, anh quả quyết: "Con muốn đi bộ đội để đánh giặc Mỹ". Nhớ lại ngày tiễn anh lên đường, mẹ Thảo rưng rưng: "Lúc đó, con thích mặc trang phục bộ đội lắm. Chiều ý con, mẹ nói nếu được đi thì con hãy lên đường. Lúc ấy, con còn nhỏ dại, nhưng thấy ý chí trong con rạo rực, bố mẹ cũng thuận lòng tiễn con đi...".

Mẹ Thảo nhớ lại, năm 1972, chiến trường Bình - Trị - Thiên chìm trong lửa đạn. Anh lính trẻ Trần Quang Minh chiến đấu dũng cảm và chỉ có đúng một lần duy nhất được về thăm gia đình trong vài ngày ngắn ngủi. Giây phút chia tay, mẹ Thảo nắm chặt tay con dặn dò: "Ngày nào mẹ cũng dặn con giữ gìn sức khỏe, cố gắng vượt qua bom đạn, chỉ mong đất nước sớm được giải phóng để con trở về với gia đình".

Mẹ Thảo bên di ảnh liệt sĩ Trần Quang Minh. Ảnh: Thành Đô

Thế nhưng, ngày đất nước khải hoàn, gia đình lại nhận được giấy báo tử. Anh hy sinh ngày 8/3/1975, ngay trước thềm đại thắng. Mẹ Thảo đã cùng các con lặn lội khắp các nghĩa trang tại Quảng Trị, lật giở từng trang hồ sơ, thẫn thờ trước những tấm bia liệt sĩ chưa xác định được thông tin với khát khao tìm lại giọt máu của mình.

Mới đây, mẹ Thảo cùng người con trai thứ đã được Công an xã Cẩm Bình trực tiếp hỗ trợ lấy mẫu sinh phẩm ADN phục vụ công tác đối sánh. Bước tiến này như thắp lên tia sáng mỏng manh cuối chặng đường ngót nửa thế kỷ kiếm tìm, gieo vào lòng mẹ niềm tin về một phép màu đoàn tụ. Ở tuổi gần đất xa trời, mẹ bộc bạch: "Thời gian của mẹ không còn nhiều nữa. Mẹ chỉ mong tìm được con, đưa con về gần nhà để hương khói, để anh em, con cháu còn có nơi đi về thắp nén nhang. Chỉ cần được như thế là mẹ mãn nguyện rồi...".

Tại thôn Sơn Hà, xã Thạch Lạc, mẹ Nguyễn Thị Hồng (sinh năm 1937) cũng gánh chịu nỗi đau tột cùng khi người con trai đầu lòng vĩnh viễn nằm lại chiến trường. Liệt sĩ Hoàng Trọng Hùng (sinh năm 1958) nhận nhiệm vụ quốc tế tại chiến trường Campuchia khi vừa tròn 18 tuổi. Ngày 24/10/1978, anh ngã xuống, để lại người mẹ vò võ ngóng trông.

Mẹ Nguyễn Thị Hồng ngóng trông ngày con trai trở về. Ảnh: Thành Đô

Chạm tay vào di ảnh con trai, mẹ Hồng nghẹn ngào: "Từ ngày con ra trận, ruột gan, tâm trí tôi đều hướng về nơi con. Nhiều lần gia đình lần theo những manh mối ít ỏi từ đồng đội của con để đi tìm nhưng không có kết quả...".

Nỗi day dứt lớn nhất của người mẹ gần tuổi 90 là gia đình vẫn chưa thể xác định được vị trí phần mộ của anh.

Trước bàn thờ nghi ngút khói nhang, lời thủ thỉ của mẹ như dao cứa vào lòng những người chứng kiến: "Về với mẹ đi con. Cả nước đang hướng về các anh hùng liệt sĩ, con hãy về với mẹ, để anh em, con cháu còn có nơi hương khói, để mẹ biết con đã thực sự trở về...".

Mã gen kết nối hai bờ sinh tử

Để giải quyết bài toán lịch sử mang tính nhân văn sâu sắc này, công tác thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ đã trở thành mũi nhọn của Chiến dịch 500 ngày đêm. Các đơn vị nghiệp vụ không quản ngại khó khăn, đến tận giường bệnh, tận nhà riêng để thực hiện thao tác lấy mẫu từ các mẹ.

Sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền đã tiếp thêm sức mạnh tinh thần, giúp những người mẹ như mẹ Hồng, mẹ Thảo có thêm động lực gắng gượng chờ đợi kết quả.

Công tác lấy mẫu ADN xác định danh tính liệt sĩ ở Hà Tĩnh được triển khai quyết liệt. Ảnh: Thành Đô

Theo số liệu thống kê, lực lượng Công an Hà Tĩnh đã rà soát và thu thập thành công 100% mẫu ADN từ hơn 130 mẹ liệt sĩ trên toàn địa bàn.

Đối với các mẹ, việc thu nhận mẫu được ưu tiên triển khai khẩn trương từ năm 2025. Nguồn dữ liệu di truyền này được giới chuyên môn đánh giá có độ chính xác và giá trị đối sánh cực kỳ cao, đóng vai trò như chiếc chìa khóa định danh cho những phần mộ chưa biết tên.

Cùng với việc lập ngân hàng gen từ thân nhân, trên những cánh rừng, đồi núi và các nghĩa trang, lực lượng thuộc Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Hà Tĩnh đang dồn toàn lực quy tập và lấy mẫu hài cốt liệt sĩ.

Mọi quy trình khai quật đều tuân thủ nguyên tắc khoa học khắt khe nhất nhằm bảo toàn cấu trúc sinh học, phục vụ tối đa cho việc trích xuất ADN.

Trả lời báo chí, Đại tá Mai Ngọc Việt - Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh cho biết, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ hướng tới mục tiêu đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, mà còn là sự tiếp nối đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Với các cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ, mỗi hài cốt được xác định danh tính, mỗi liệt sĩ được trở về với gia đình, quê hương đều mang một ý nghĩa đặc biệt.

Cuộc đua nước rút 500 ngày đêm vẫn đang hối hả diễn ra trên khắp cả nước. Bằng sự kết hợp giữa kỹ thuật di truyền hiện đại và tấm lòng tri ân sâu sắc, những dãy mã gen đang làm nhiệm vụ thiêng liêng: kết nối hai bờ sinh tử. Ở đầu cuối của quá trình xét nghiệm ấy, danh tính các anh sẽ được trả lại. Các liệt sĩ sẽ được gọi bằng chính cái tên thân thương mà cha mẹ đã đặt, chính thức khép lại hàng chục năm lưu lạc để trở về quê hương.

Trọng Tùng