'Phế phẩm' vẫn hái ra tiền

Trái lêkima (hay còn gọi là quả trứng gà), loại quả quen thuộc ở Đồng bằng sông Cửu Long lâu nay gần như đứng ngoài chuỗi giá trị. Nhìn thấy tiềm năng bị bỏ ngỏ, chị Đỗ Thị Xuân Diệu ở TP Cần Thơ đã “tái sinh” loại trái cây này thành lêkima sấy dẻo và bột lêkima, biến một sản vật dân dã thành sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Sản phẩm từ trái lêkima mang thương hiệu "DiKa" hiện không chỉ tiêu thụ tốt trên các kênh thương mại điện tử, sản phẩm còn được nhiều kiều bào lựa chọn làm quà mỗi khi về nước.

Từ một loại quả ít được chú ý, lêkima đang dần có chỗ đứng mới trên thị trường, mở ra khả năng đưa đặc sản địa phương bước ra ngoài biên giới, không phải bằng sản lượng, mà bằng giá trị và câu chuyện phía sau sản phẩm.

Nhưng, điều chị Diệu tâm đắc nhất là tạo đầu ra cho lêkima mà bà con nông dân trồng quanh vườn. Giá thu mua lêkima tươi dao động từ 7.000 - 8.000 đồng/kg trong mùa rộ và có thể lên hơn 10.000 đồng/kg vào thời điểm khan hàng.

Theo chị Diệu, đây là loại cây mang lại hiệu quả kinh tế ổn định, đặc biệt với những hộ ít nhân công, bởi chi phí chăm sóc thấp hơn nhiều so với các loại cây ăn trái khác như sầu riêng.

Vợ chồng chị Đỗ Thị Xuân Diệu (TP Cần Thơ) đã “tái sinh” thành công trái lêkima. Ảnh: Quốc Hải

Làm giàu từ tài nguyên bản địa bị 'lãng quên'

Năm nay cũng là năm đầu tiên, Công ty THHH Quốc tế DiKa Happy của chị Diệu được công nhận danh hiệu "Hàng Việt Nam chất lượng cao". Đây cũng là cơ sở để chị Diệu tự tin đầu tư và phát triển sản phẩm từ trái lêkima ra thị trường mạnh mẽ hơn nữa.

"Sản phẩm hiện đã có mặt tại một số cửa hàng đặc sản ở Hà Nội, Thái Nguyên và được ưa chuộng làm quà biếu, đặc biệt trong dịp Tết. Nhiều khách hàng đánh giá lêkima sấy dẻo phù hợp khi dùng cùng trà, trong khi kiều bào cũng lựa chọn sản phẩm như một món quà mang đậm dấu ấn quê hương", chị Diệu tự hào.

Cùng xuất hiện tại các gian hàng trong buổi lễ công bố Hàng Việt Nam chất lượng cao 2026 tổ chức mới đây, có hàng loạt các doanh nghiệp startup với các gia dụng, mỹ phẩm, thực phẩm... được phát triển từ nguồn tài nguyên bản địa.

Tại gian hàng của Làng Mướp, nhiều sản phẩm như giày dép, túi, búp bê... với vẻ đẹp tinh tế, thu hút người mua. Từ phần xơ còn lại của trái mướp già - thứ từng bị xem là phế phẩm - một chuỗi giá trị mới đang được hình thành. Không dừng ở miếng rửa chén quen thuộc, xơ mướp được “nâng cấp” thành bông tắm, cây chà lưng, đồ chơi thú cưng, thậm chí trở thành hoa khô, quà lưu niệm, lồng đèn hay chụp đèn ngủ với thiết kế ngày càng tinh tế, bắt mắt.

Đằng sau sự “lột xác” đó là quy trình xử lý bài bản: nguyên liệu sau thu mua được làm sạch, tách vỏ, phơi khô, xử lý ẩm mốc nghiêm ngặt trước khi đưa vào cán, dập khuôn theo từng mẫu thiết kế.

Giá trị của xơ mướp vì thế không còn nằm ở phần thô sơ ban đầu, mà ở khả năng sáng tạo và chế biến. Khi một phụ phẩm nông nghiệp được khai thác đến tận cùng, bài toán không chỉ là tăng giá trị sản phẩm, mà còn là giảm lãng phí và mở ra hướng đi bền vững cho sản xuất.

Không dừng lại ở lĩnh vực thực phẩm, nhiều nguyên liệu quen thuộc đang được “mở khóa” sang không gian mới: chăm sóc sức khỏe và làm đẹp.

Các sản phẩm của Làng Mướp. Ảnh: Quốc Hải

Tại Tây Ninh, anh Phạm Ngọc Anh Tuấn đã nhìn thấy giá trị khác biệt từ chùm ngây, loại cây mọc ven rào vốn bị xem là bình thường. Từ nguyên liệu này, anh phát triển một hệ sản phẩm đa dạng, từ trà, bánh, nước giải nhiệt đến chiết xuất tinh dầu để sản xuất mỹ phẩm như son dưỡng, sản phẩm chăm sóc da.

Điểm chung của các sản phẩm là nguồn gốc tự nhiên, an toàn và phù hợp xu hướng tiêu dùng xanh. Nhờ đó, chúng nhanh chóng được thị trường đón nhận, đặc biệt là nhóm khách hàng nữ - những người ngày càng ưu tiên các sản phẩm “lành tính” và minh bạch về thành phần.

"Từ một loại cây dân dã, chùm ngây đang được tái định vị như một nguyên liệu đa giá trị, cho thấy dư địa lớn của nông sản Việt khi được đặt trong đúng hệ sinh thái sáng tạo", anh Tuấn chia sẻ.

Ông Nguyễn Lâm Viên, Tổng giám đốc Công ty CP Vinamit, nhìn nhận lợi thế lớn nhất của Việt Nam nằm ở nguồn tài nguyên bản địa phong phú, nhưng chính sự dồi dào đó lại vượt quá khả năng khai thác của từng doanh nghiệp đơn lẻ. Theo ông, nông nghiệp không thể phát triển theo kiểu “mạnh ai nấy làm”, mà cần một hệ sinh thái doanh nghiệp cùng tham gia, cùng đầu tư và cùng nâng cấp chuỗi giá trị.

"Khi có đủ lực lượng đồng hành, nông sản Việt mới có thể thoát khỏi vòng lặp xuất thô, tiến tới chế biến sâu và tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao", ông nói và nhấn mạnh, đó cũng là con đường để nông sản Việt không chỉ phục vụ thị trường nội địa, mà còn đủ sức cạnh tranh và định vị trên thị trường quốc tế bằng chất lượng, câu chuyện và giá trị bền vững.

Các đại biểu thưởng thức sản phẩm trà thảo mộc tại gian hàng của Công ty Én Việt PCL. Ảnh: Trần Quỳnh

"Đừng chỉ làm ra sản phẩm tốt, hãy làm ra niềm tin"

Câu chuyện về các doanh nghiệp startup và xa hơn là các doanh nghiệp Việt đang đầu tư và nâng cấp chuỗi giá trị, để đứng vững trong bối cảnh khó khăn hiện nay là những bài học đáng tham khảo. Tuy nhiên, theo ông Lê Minh Hoan, Phó chủ tịch Quốc hội, hành trình của hàng Việt không chỉ là câu chuyện sản xuất, mà trước hết là hành trình khôi phục và bồi đắp niềm tin.

“Đã có lúc niềm tin của người tiêu dùng rất mong manh, nhưng chính cộng đồng doanh nghiệp đã góp phần hàn gắn lại điều đó. Cuối cùng, khi mọi thứ có thể mất đi, thứ còn lại chính là thương hiệu”, ông nhấn mạnh.

Trong bối cảnh tiêu dùng thay đổi nhanh chóng, ông Hoan chỉ ra rằng người mua không còn quyết định đơn thuần dựa trên giá hay chất lượng, mà ngày càng đặt trọng tâm vào niềm tin và nhận thức. Điều này cũng đồng nghĩa, tăng trưởng nếu không đi kèm tính bền vững sẽ sớm bào mòn nền tảng phát triển của doanh nghiệp.

Nhìn lại 30 năm của chương trình "Hàng Việt Nam chất lượng cao", theo ông Hoan, doanh nghiệp Việt đã từng bước gây dựng lại niềm tin trong nước, đưa hàng Việt từ vị thế bị hoài nghi trở thành lựa chọn quen thuộc. Không ít thương hiệu đã vươn ra quốc tế, mang theo không chỉ sản phẩm mà còn cả câu chuyện về giá trị bản địa: từ hạt gạo, con tôm đến ly cà phê.

Tuy nhiên, theo ông Hoan, mục tiêu trong giai đoạn tới của các doanh nghiệp Việt không dừng lại ở việc giữ niềm tin trong nước, mà phải nâng lên một nấc thang mới: xây dựng niềm tin của thị trường toàn cầu đối với hàng Việt.

"Doanh nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm tốt, mà phải kiến tạo niềm tin như một tài sản cốt lõi, bền vững", ông Hoan nói.

Xa hơn, ông Hoan hình dung một trạng thái mà sản phẩm Việt khi xuất hiện trên thị trường quốc tế sẽ được đón nhận bằng “niềm tin mặc định” từ người tiêu dùng. Khi đó, thành công không chỉ thuộc về từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà là sự phản chiếu vị thế và uy tín của cả nền kinh tế Việt Nam.

Quốc Hải