Phe cứng rắn gây áp lực trong nội bộ Iran

Dù thuyết phục được phe cứng rắn trong giới quân sự và giới chính trị ủng hộ quá trình đạt thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, giới lãnh đạo Iran hiện gặp khó khăn với phe “cực kỳ cứng rắn”.

Theo CNN, những ngày trước khi bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran được ký kết, nhóm các nhân vật theo đường lối “cực kỳ cứng rắn” tại Iran đã nỗ lực phản đối đến cùng.

Khi những thông tin đầu tiên về bản ghi nhớ được hé lộ, ông Mahmoud Nabavian, Phó chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, ngay lập tức cảnh báo thỏa thuận sẽ biến Iran thành "thuộc địa".

Theo The Hill, khi phát biểu trên sóng truyền hình Iran, ông Nabavian chỉ trích bản ghi nhớ là "gây tổn hại" cho Iran, buộc Iran phải đưa ra những nhượng bộ đáng kể.

"Chiến thắng chỉ có thể đạt được bằng sự kháng cự. Với cách tiếp cận hiện nay, chưa có chiến thắng nào đạt được và nguy cơ chiến tranh cũng sẽ không biến mất", ông Nabavian nói ngày 15/6.

Một nhóm gồm 60 nghị sĩ đồng quan điểm với ông Nabavian cùng ký thư yêu cầu trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Qalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran, giải trình về bản ghi nhớ.

Nghị sĩ Abol-Fazl Abootorabi yêu cầu bản ghi nhớ phải được Quốc hội phê chuẩn, trong khi một nghị sĩ khác gọi thỏa thuận là "sự vi phạm các lằn ranh đỏ của Lãnh tụ Tối cao".

Thỏa thuận với Mỹ bị chỉ trích tại Iran

Tại Iran, những người chỉ trích bản ghi nhớ và quá trình đàm phán đều là các nhân vật có quan điểm “cực kỳ cứng rắn”. Những nhân vật như ông Nabavian cho thấy thách thức mà chính quyền Iran hiện phải đối mặt, khi tìm cách thuyết phục dư luận trong nước ủng hộ quá trình thỏa thuận với Mỹ.

Theo The Atlantic, khoảng một chục nhân vật đang tham gia Hội đồng An ninh Quốc gia Iran, cơ quan này trên thực tế đang điều hành Iran. Theo các nguồn tin, chỉ có một thành viên trong hội đồng phản đối bản ghi nhớ Mỹ - Iran, nhiều khả năng đó là ông Saeed Jalili, người dẫn dắt Mặt trận Kiên định Cách mạng Hồi giáo (Jebhe-ye Paydari), lực lượng có quan điểm “cực kỳ cứng rắn”.

Phe Paydari chủ trương Iran không cần thỏa hiệp với phương Tây, mà có thể tồn tại bằng nội lực. Dù không chiếm đa số trong bộ máy nhà nước, nhóm này vẫn có ảnh hưởng đáng kể tại Iran.

Hiện tại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) được cho là đứng về phía thỏa thuận. Vì vậy, bản ghi nhớ đã được thông qua và hoạt động đàm phán đang được xúc tiến, do nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cả giới quân sự và giới chính trị tại Iran.

Phe Paydari có khả năng huy động người dân, họ tổ chức được các cuộc xuống đường diễu hành ủng hộ chính quyền. Ảnh: Reuters.

Trước hết, phe “cực kỳ cứng rắn” phản đối bản ghi nhớ và quá trình đàm phán vì lo ngại sau khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, nền tảng tư tưởng truyền thống tại Iran sẽ bị suy yếu. Đối với họ, bất kỳ sự xích lại gần nào với Mỹ cũng đều khó chấp nhận.

Dù vậy, ông Babak Dorbeiki, cựu quan chức của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Iran, nói với DW rằng phản ứng dữ dội của phe Paydari còn bởi họ đang đối diện “vấn đề sống còn”. Phe Paydari nhìn nhận hoạt động đàm phán là không có lợi cho luồng quan điểm “cực kỳ cứng rắn”, bởi lực lượng này vốn phát triển dựa trên khả năng đối đầu.

Nếu giới chức Iran dần chuyển từ trạng thái đối đầu sang quan điểm thực dụng trong quản trị nhà nước, quản lý kinh tế và hoạt động ngoại giao, lực lượng “cực kỳ cứng rắn” có nguy cơ đánh mất vai trò.

Nhà phân tích Dorbeiki không phủ nhận khả năng phe “cực kỳ cứng rắn” có thể gây khó khăn cho quá trình đàm phán, thậm chí khiến việc thực thi thỏa thuận đạt được trở nên phức tạp hơn. Họ cũng có thể làm gia tăng tranh cãi quanh mỗi nhượng bộ của Iran, nhưng phe này khó có khả năng phá vỡ toàn bộ tiến trình đàm phán.

Sự giằng co của 2 khuynh hướng trong 4 thập kỷ

Trong nhiều thập kỷ, chính trường Iran vốn luôn tồn tại cuộc giằng co giữa hai khuynh hướng lớn. Một bên là nhóm theo chủ trương phát triển kinh tế, sẵn sàng ứng xử linh hoạt để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Iran. Bên còn lại là những người theo hệ tư tưởng cứng rắn, tiếp tục theo đuổi lập trường chống Mỹ và Israel.

Cuộc đấu này đã kéo dài từ thập niên 1990. Phe theo chủ trương phát triển kinh tế thường yếu thế hơn, cho mãi tới gần đây.

Phe ủng hộ phát triển kinh tế từng chịu cảnh yếu thế kéo dài ở Iran, cho mãi tới gần đây. Ảnh: Reuters.

Trước đây, một trong những nguyên nhân khiến phe phát triển kinh tế thường rơi vào cảnh yếu thế là bởi cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thường đứng về phe cứng rắn.

Mới đây, khi Lãnh tụ Tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei, thông qua bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran, ông cũng nhấn mạnh bản thân "có quan điểm khác". Động thái này được xem là nhằm tạo khoảng cách an toàn nhất định với thỏa thuận Mỹ - Iran. Điều này vô hình trung tạo điều kiện để phe “cực kỳ cứng rắn” có thể lên tiếng phản đối thỏa thuận.

"Về nguyên tắc, tôi có quan điểm khác. Tuy nhiên, dựa trên cam kết mà trưởng đoàn đàm phán đưa ra về việc bảo vệ quyền lợi dân tộc, tôi đã thông qua việc thực hiện thỏa thuận", thông điệp của ông Mojtaba viết.

Sau đó, ông Mohammad Mehdi Mirbagheri, đại diện của Lãnh tụ Tối cao, tìm cách trấn an dư luận Iran bằng tuyên bố: "Các cuộc đàm phán đang diễn ra sẽ không đặt Iran ở thế yếu". Ông cũng cho biết, Lãnh tụ Mojtaba Khamenei "giám sát chặt chẽ tiến trình, đưa ra những cảnh báo cứng rắn khi cần thiết và vẫn kiểm soát tình hình”.

Hiện tại, những diễn biến trong nội bộ giới cầm quyền tại Iran được quan tâm đặc biệt, bởi chặng đường ngoại giao khó khăn hơn vẫn còn ở phía trước.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi bắt tay Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif trước cuộc họp bốn bên giữa Mỹ, Iran, Pakistan và Qatar tại Thụy Sĩ, ngày 21/6. Ảnh: Reuters.

Quá trình đàm phán có thể giúp dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và tạo bước ngoặt cho nền kinh tế Iran. Tuy nhiên, đây không phải lần đầu Iran đứng trước hy vọng.

Trong thập niên 1990, Tổng thống Iran Ali Akbar Hashemi Rafsanjani, người theo đuổi định hướng phát triển kinh tế Iran, từng tìm cách cải thiện quan hệ với phương Tây, nhưng gặp cản trở trong nội bộ, đồng thời lại gặp phải những đối tác thiếu nhất quán từ phía Mỹ trong giai đoạn ấy.

Hai thập kỷ sau, dưới thời Tổng thống Hassan Rouhani, Iran mất nhiều năm đàm phán mới đạt được thỏa thuận hạt nhân với chính quyền Tổng thống Mỹ Barack Obama. Nhưng năm 2018, Mỹ rút khỏi thỏa thuận dưới thời chính quyền Tổng thống Trump.

Giới lãnh đạo Iran hiện vừa phải xử lý sự chia rẽ giữa hai khuynh hướng trong nội bộ, vừa phải đối mặt với những nguy cơ đổ vỡ trong quá trình đàm phán với Mỹ.

Đoàn đàm phán Iran sẽ phải khéo léo xoa dịu phe “cực kỳ cứng rắn” ở trong nước, đồng thời đưa ra lựa chọn dứt khoát trong đàm phán. Nếu không, Iran có thể để vuột mất thỏa thuận được đánh giá là đem lại nhiều lợi thế phát triển kinh tế.

Người hâm mộ bóng đá theo dõi và cổ vũ trận đấu giữa tuyển Bỉ và Iran tại FIFA World Cup 2026 trong một rạp chiếu phim ở Tehran, Iran, ngày 21/6. Ảnh: Reuters.

Lý do khiến phe “cực kỳ cứng rắn” có tiếng nói quan trọng trong việc chấp nhận thỏa thuận giữa Mỹ và Iran đến từ sức ảnh hưởng của họ.

Phe Paydari đã cho thấy khả năng huy động người dân, họ tổ chức được các cuộc xuống đường diễu hành, nhằm thể hiện sự ủng hộ của người dân dành cho chính quyền trong thời gian xảy ra chiến tranh.

Giới chức Iran hiện đã tăng cường các nỗ lực nhằm thuyết phục phe Paydari. Kể từ khi bản ghi nhớ được công bố, giới lãnh đạo, truyền thông và các nhà bình luận tại Iran đều nhất trí đánh giá đây là thắng lợi chiến lược của Iran.

Dù vậy, tại Iran, thành công của thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào việc người dân Iran có sớm cảm nhận được lợi ích kinh tế trong thực tế hay không.

Bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại tổ chức nghiên cứu Chatham House, nhận định điều Iran thực sự cần lúc này là sự cải thiện kinh tế trong thời gian ngắn, giúp tạo ra hiệu ứng dễ nhận thấy trong đời sống người dân.

An Hòa