Phát triển Công nghiệp Văn hoá: Khơi thông nguồn lực nội sinh, tạo động lực tăng trưởng mới- Kỳ III

Dù sở hữu kho tàng văn hóa đồ sộ, bức tranh phát triển của Ninh Bình nhìn thẳng vào thực tế phần lớn vẫn dừng lại ở các sản phẩm thô sơ. Công nghiệp văn hóa ở nhiều nơi vẫn bị hiểu một cách giản đơn là dựa vào cảnh quan thiên nhiên sẵn có, phục vụ ăn uống, lưu trú và bán vài món quà lưu niệm đơn điệu.

Nhìn nhận thẳng thắn vào thực trạng này, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Nguyễn Mạnh Cường cho rằng tỉnh đang đối diện với những rào cản mang tính cốt lõi. Đó là sự thiếu vắng một hệ thống cơ chế, chính sách đặc thù đủ mạnh để thu hút các nhà đầu tư chiến lược, cùng công tác phối hợp liên ngành, liên địa phương chưa thật sự nhịp nhàng. Hệ sinh thái công nghiệp văn hóa kết nối giữa nhà nghiên cứu, nghệ nhân, doanh nghiệp và nhà quản trị thị trường chưa thể định hình hoàn chỉnh, khiến sản phẩm còn manh mún, thiếu vắng những show diễn thực cảnh hoành tráng, tác phẩm điện ảnh tầm cỡ hay các sản phẩm giải trí số có hàm lượng chất xám cao để kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách. 

Đáng nói hơn, nguồn nhân lực phục vụ ngành còn khan hiếm trầm trọng những chuyên gia sáng tạo, đạo diễn, nhà thiết kế có khả năng thổi hồn đương đại vào chất liệu cổ truyền. Trong khi đó, việc chuyển đổi số trong văn hóa vẫn ở giai đoạn khởi đầu; các ứng dụng thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo hay dữ liệu di sản số còn rời rạc, khiến không gian văn hóa số của Cố đô chưa thể bứt phá. Thêm vào đó, việc điều tiết nguồn thu từ vé tham quan để tái đầu tư trực tiếp cho bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái và hỗ trợ sinh kế cộng đồng vùng đệm vẫn gặp nhiều vướng mắc về cơ chế tài chính. 

Bên cạnh những điểm nghẽn nội tại ấy, lực cản lớn nhất lại nằm ở chính “chiếc áo chật” của hành lang pháp lý. Từ thực tiễn quản lý và vận hành một điểm đến di sản thế giới đa trung tâm sau sắp xếp đơn vị hành chính, Giám đốc Sở Du lịch Bùi Văn Mạnh đã có những đóng góp xác đáng gửi tới Trung ương kiến nghị tháo gỡ nhiều nút thắt thể chế khi tham gia góp ý hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thể chế hóa Nghị quyết số 26-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trong kỷ nguyên mới.

Theo người đứng đầu ngành Du lịch Ninh Bình, sự vướng mắc trước hết đến từ tư duy quản lý còn nặng tính cơ học. Nếu các chính sách ưu đãi cho “dự án động lực” chỉ đóng khung trong tiêu chí quy mô vốn lớn hay số lượng lao động giản đơn thì sẽ vô tình tước bỏ cơ hội tiếp cận của các mô hình kinh tế sáng tạo, các hợp tác xã làng nghề và các giải pháp quản trị điểm đến thông minh - những lĩnh vực vốn sử dụng ít nhân lực cơ bắp nhưng tạo ra giá trị gia tăng rất cao. Cùng với đó, ngành du lịch địa phương kiến nghị Trung ương sớm hoàn thiện khung pháp lý về hợp tác công - tư (PPP) gắn với bảo tồn di sản; thiết lập cơ chế tài chính đặc thù cho phép điều tiết nguồn thu từ phí tham quan để tái đầu tư cho môi trường và sinh kế cộng đồng; đồng thời mạnh dạn ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình kinh tế đêm và nền tảng số.

Những đề xuất xuất phát từ hơi thở thực tiễn ấy cho thấy: khơi thông thể chế không còn là mong muốn của riêng một ngành, mà là đòi hỏi cấp bách để giải phóng sức sáng tạo và kích hoạt các nguồn lực đầu tư chiến lược.

Nhìn nhận một cách thẳng thắn, công nghiệp văn hóa ở Ninh Bình vẫn đang ở những bước chập chững ban đầu. Làm công nghiệp văn hóa chưa bao giờ là bài toán dễ dàng; đó là lĩnh vực đòi hỏi tâm huyết, trí tuệ, độ rủi ro cao và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Bản chất của ngành công nghiệp này không thể chỉ dừng lại ở những buổi trình diễn sự vụ hay vài điểm check-in bề nổi, mà cốt lõi là phải kiến tạo được một hạ tầng hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh. 

Kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển thành công công nghiệp văn hóa trên thế giới cho thấy: giá trị gia tăng không bao giờ sinh ra từ những nỗ lực đơn lẻ, phân tán. Bản chất của các ngành nghề sáng tạo là tính tương tác và cộng hưởng. Khi nghệ sĩ, nghệ nhân, người làm công nghệ, nhà thiết kế và giới doanh nhân cùng hội tụ trong một không gian sinh thái chung, họ mới có thể kết nối, va đập tư duy để nảy sinh những ý tưởng mới; đồng thời bổ trợ lẫn nhau từ năng lực sáng tạo, kỹ năng quản trị kinh doanh, cho đến việc chia sẻ tệp khách hàng và mở rộng thị trường. 

Một du khách đến xem buổi biểu diễn nghệ thuật cần có không gian lưu trú chất lượng, có điểm thưởng thức ẩm thực bản địa, được tự tay trải nghiệm làng nghề và tìm hiểu các câu chuyện lịch sử bao quanh. Nếu thiếu đi một “hạ tầng mềm” liên kết chặt chẽ như vậy, các ý tưởng nghệ thuật dù hay đến mấy cũng rất khó nuôi sống chính mình để đi đường dài. 

Quy hoạch mở rộng không gian và phát triển hạ tầng chiến lược kết nối các vùng động lực - đòn bẩy quan trọng để Ninh Bình kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Dẫu vậy, mảnh đất Ninh Bình đang sở hữu những thời cơ hiếm có để xây dựng hệ sinh thái ấy. Với nguồn lực đất đai rộng mở, chi phí mặt bằng không quá đắt đỏ so với các đô thị lớn, cùng vị trí địa lý đắc địa cận kề Hà Nội, Ninh Bình có lợi thế vượt trội để thu hút nhân lực chất lượng cao, đón nhận tinh hoa sáng tạo về hội tụ. Quan trọng hơn cả, dòng khách du lịch khổng lồ, trong đó có hàng triệu lượt khách quốc tế mỗi năm chính là thị trường tiêu thụ trực tiếp đầy tiềm năng cho các sản phẩm văn hóa bản sắc.

Khát vọng khơi thông nguồn lực từ cơ sở đang đón nhận điểm tựa thể chế vững chắc từ tầm nhìn vĩ mô. Cùng với Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới đã mở ra một tầm nhìn chiến lược: Phát triển du lịch trở thành động lực tăng trưởng mới, đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng “hai con số” của đất nước; lấy văn hóa làm nền tảng cốt lõi, bản sắc và chất lượng trải nghiệm làm lợi thế cạnh tranh; bứt phá nhờ khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đặc biệt, Trung ương nhấn mạnh yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa du lịch với công nghiệp văn hóa nhằm nâng cao sức mạnh mềm và vị thế quốc gia. 

Nhằm kịp thời tháo gỡ những rào cản từ thực tiễn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hiện đang tích cực hoàn thiện hồ sơ đề nghị xây dựng dự án Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa trình Quốc hội, tập trung tháo gỡ căn cơ các điểm nghẽn về PPP trong văn hóa, ưu đãi vượt bậc về thuế, đất đai, tín dụng cho doanh nghiệp sáng tạo, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình kinh tế mới và bảo hộ nghiêm ngặt quyền sở hữu trí tuệ.

Tại hội thảo "Đưa công nghiệp văn hóa thành đòn bẩy để du lịch Ninh Bình cất cánh" diễn ra mới đây tại Ninh Bình, giới chuyên gia Trung ương cũng đã hiến kế nhiều giải pháp chiến lược cho Cố đô. Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm gợi mở Ninh Bình cần coi văn hóa là loại tài nguyên đặc biệt, đẩy mạnh chuyển đổi số và tiên phong xây dựng bộ chỉ số đo lường riêng về phát triển du lịch văn hóa bền vững, đo chiều sâu trải nghiệm và hiệu quả bảo tồn thay vì chỉ đếm lượt khách hay doanh thu cơ học.

Toàn cảnh và phiên thảo luận tại hội thảo "Đưa công nghiệp văn hóa thành đòn bẩy để du lịch Ninh Bình cất cánh", nơi các chuyên gia, nhà quản lý Trung ương và địa phương hiến kế nhiều giải pháp chiến lược cho tỉnh.

Trong khi đó, Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu nhấn mạnh vị thế động lực của Ninh Bình trong tứ giác du lịch phía Bắc, khuyến nghị tỉnh sớm có cơ chế đột phá thu hút các tổ hợp giải trí, cơ sở lưu trú cao cấp để hiện thực hóa phương châm “tăng thêm một đêm” cho du khách bằng kinh tế ban đêm đa sắc màu.

Phát triển chuỗi nghỉ dưỡng cao cấp, dịch vụ ẩm thực chất lượng cùng các sự kiện nghệ thuật, kinh tế ban đêm đa sắc màu — giải pháp để Ninh Bình kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.

Kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Trung ương và Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ I về việc đưa du lịch cùng công nghiệp văn hóa trở thành cụm ngành kinh tế mũi nhọn, Nghị quyết số 07-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh ra đời đã xác lập bước chuyển biến căn bản trong tư duy phát triển của Ninh Bình.

Làm rõ tầm nhìn mang tính bản lề của Đảng bộ tỉnh, đồng chí Trần Đăng Quỳnh, Ủy viên Dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy nhấn mạnh: “Ninh Bình có nguồn lực văn hóa, di sản phong phú, nhưng tiềm năng chỉ trở thành động lực phát triển khi có tư duy đúng, cách tổ chức phù hợp và sự tham gia của người dân, doanh nghiệp. Vấn đề đặt ra đối với Đảng bộ tỉnh là làm thế nào để những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ tiếp tục tạo ra giá trị mới, góp phần phát triển kinh tế và nâng cao đời sống Nhân dân. Văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực cho sáng tạo; phát triển kinh tế phải góp phần gìn giữ, bồi đắp văn hóa. Đây là mối quan hệ cần được giải quyết nhất quán trong từng quyết định phát triển”. 

Để thu hẹp khoảng cách từ tài nguyên di sản đến một ngành công nghiệp có sức cạnh tranh cao, tỉnh xác định tập trung giải quyết đồng bộ ba bài toán lớn: Lựa chọn đầu tư có trọng tâm, lấy du lịch văn hóa làm kênh kết nối thị trường; nâng cao năng lực sáng tạo và phát triển doanh nghiệp; tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng, không gian sáng tạo và thủ tục đầu tư, bảo đảm Nhà nước làm tốt quy hoạch, bảo tồn và hạ tầng thiết yếu, còn doanh nghiệp giữ vai trò chủ lực khai mở thị trường. Trong toàn bộ quá trình đó, người dân phải có cơ hội tham gia và hưởng lợi xứng đáng; giá trị tạo ra từ văn hóa phải quay trở lại nuôi dưỡng văn hóa, bảo đảm có thêm nguồn lực bảo tồn, có người tiếp nối nghề và cộng đồng sống tốt hơn nhờ vốn liếng của quê hương.

Đặc biệt, năng lực thực thi còn được bảo đảm bằng sự đổi mới căn bản trong mô hình đối tác công - tư khi tỉnh nghiên cứu áp dụng cơ chế "sở hữu công, quản trị - vận hành - khai thác tư", xác định rõ Nhà nước làm tốt hạ tầng khung và bảo tồn di sản, còn doanh nghiệp giữ vai trò động lực sáng tạo sản phẩm, kết hợp xúc tiến thành lập Quỹ bảo tồn di sản sáng tạo nhằm huy động tối đa nguồn lực xã hội hóa. Sự bứt phá này càng thêm vững chắc khi được tiếp sức bởi tiến trình chuyển đổi số toàn diện với việc xây dựng Trung tâm đổi mới sáng tạo, phát triển hệ thống dữ liệu mở về di sản, ứng dụng không gian ảo Metaverse, hỗ trợ thương mại hóa từ 2 đến 3 dự án công nghiệp văn hóa số mỗi năm và quyết tâm đưa Ninh Bình sớm gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO.

Không dừng lại ở các định hướng quy hoạch trên bàn giấy, quyết tâm của tỉnh được hiện thực hóa sinh động qua các hoạt động đối ngoại thực chất nhằm tìm kiếm công nghệ và mô hình mới. Trao đổi tại phiên thảo luận Hội nghị toàn thể “Gặp gỡ Hàn Quốc” năm 2026 diễn ra tại Đồng Nai, đồng chí Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình Đặng Thanh Sơn đã chia sẻ thẳng thắn về bài toán kết nối di sản với công nghệ sáng tạo: “Di sản không chỉ là tài sản cần gìn giữ, mà phải là nguồn lực để sáng tạo, phát triển sản phẩm và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Kinh nghiệm phát triển công nghiệp văn hóa của Hàn Quốc gợi mở cho Ninh Bình cách thức biến một câu chuyện lịch sử thành phim ảnh, thiết kế, nội dung số và trải nghiệm du lịch. Tỉnh đang tập trung chuẩn hóa hệ thống dữ liệu di sản số có chất lượng, dùng được trong thực tế như thông tin về di tích, hiện vật, lễ hội, làng nghề và nghệ thuật truyền thống; đồng thời mong muốn hợp tác sâu rộng với các đối tác Hàn Quốc qua những dự án cụ thể từ số hóa khảo cổ Hoa Lư, tái hiện di sản bằng công nghệ tương tác, đồng sản xuất nội dung cho đến ứng dụng số để điều tiết, quản lý dòng khách tại vùng lõi di sản Tràng An. Trong đó, chính quyền tỉnh cam kết luôn giữ vai trò kiến tạo, đồng hành cùng doanh nghiệp và bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn với khai thác giá trị mới”.

Đồng chí Đặng Thanh Sơn, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh uỷ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình tham dự phiên thảo luận và các hoạt động ký kết hợp tác tại Hội nghị "Gặp gỡ Hàn Quốc" năm 2026, mở ra cơ hội ứng dụng công nghệ sáng tạo vào phát triển du lịch số và bảo tồn di sản.

Những tín hiệu đồng hành rõ ràng từ bộ máy quản lý đã nhanh chóng khích lệ những người dấn thân làm sáng tạo yên tâm chọn Ninh Bình làm bến đỗ ươm mầm các dự án dài hơi. Điển hình như dự án hòa nhạc thử nghiệm "Thức" thuộc chuỗi S.E.A SOUND tại Trung tâm Phù Sa (phường Nam Hoa Lư) - nơi quy tụ hơn 50 nhạc cụ bản địa Đông Nam Á cùng hòa âm trong một không gian âm thanh chuyên nghiệp.

Từng nhiều năm gắn bó với các dự án văn hóa tại Hà Nội trước khi về Ninh Bình cùng đồng sự ấp ủ chuỗi hòa nhạc "Thức", ông Đỗ Tuấn Anh (phường Nam Hoa Lư) chia sẻ: “Làm công nghiệp văn hóa rất khó và rủi ro, nhưng Ninh Bình đang có bệ đỡ tuyệt vời từ không gian và thị trường khách du lịch. Muốn thành công, tỉnh không nên đầu tư dàn trải mà cần lựa chọn một vài lĩnh vực trọng điểm có lợi thế vượt trội. Quan trọng nhất, những người làm sáng tạo rất cần người đứng đầu thấu hiểu, dám tạo cơ chế cởi mở về mặt bằng và không gian thử nghiệm để biến văn hóa thành một đời sống thực thụ, chứ không đơn thuần là biểu diễn sự vụ”.

Ban hành nghị quyết là xác lập định hướng; điều quyết định thành bại nằm ở năng lực tổ chức thực hiện và bản lĩnh của người đứng đầu cấp ủy. Với một lĩnh vực đan xen trách nhiệm của nhiều ngành như công nghiệp văn hóa, du lịch, vai trò lãnh đạo của Đảng phải thể hiện rõ ở việc thống nhất nhận thức, lựa chọn đúng trọng tâm, phân công rõ trách nhiệm và giải quyết kịp thời các vướng mắc phát sinh. 

Đồng chí Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy yêu cầu: “Mỗi cấp ủy phải cụ thể hóa nghị quyết phù hợp với điều kiện của địa phương, đơn vị; xác định rõ nhiệm vụ, người chịu trách nhiệm, thời hạn và kết quả cần đạt. Có nơi trọng tâm là bảo vệ di sản; có nơi là phát triển làng nghề, đào tạo nhân lực hoặc hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo; cần tránh cách triển khai đồng loạt, địa phương nào cũng lựa chọn những sản phẩm giống nhau. Đối với người đứng đầu, yêu cầu là phải chủ động, quyết liệt và theo sát công việc đến khi có kết quả. Khi một nhiệm vụ liên quan đến nhiều cơ quan, phải có đầu mối chịu trách nhiệm phối hợp, không để vướng mắc kéo dài vì mỗi ngành chỉ giải quyết phần việc của mình. Đồng thời, cần khuyến khích cán bộ đề xuất cách làm mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung trong khuôn khổ pháp luật”. 

Song hành cùng hành động quyết liệt, công tác kiểm tra, giám sát phải bám sát toàn bộ tiến trình: Nguồn lực có được sử dụng đúng trọng tâm không; khó khăn của người dân, doanh nghiệp có được tháo gỡ kịp thời không; di sản và môi trường sinh thái có được bảo vệ nghiêm ngặt không? Đánh giá hiệu quả thực hiện nghị quyết phải toàn diện cả về kinh tế, văn hóa và xã hội. Bên cạnh doanh thu, giá trị gia tăng và việc làm, thước đo thực chất phải là: chất lượng bảo tồn có tốt hơn không, nghệ nhân có người kế tục không, người dân có thêm thu nhập và cơ hội thụ hưởng văn hóa không? 

Soi chiếu những tư tưởng lớn ấy vào thực tiễn Ninh Bình, phát triển công nghiệp văn hóa không phải là một giải pháp kinh tế tình thế, mà là cuộc thử lửa về bản lĩnh chính trị, tư duy lý luận và năng lực hành động của toàn Đảng bộ. Thách thức lớn nhất nằm ở việc giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa "Bảo tồn nguyên trạng" và "Khai phóng sáng tạo". Nếu quá e dè trong tư duy quản lý hành chính cũ, chúng ta sẽ tự tay khép lại cơ hội phát triển, biến di sản thành những hiện vật bất động trong tủ kính. Ngược lại, nếu nôn nóng thương mại hóa, cái giá phải trả sẽ là sự biến dạng cảnh quan và tổn thương bản sắc — những tổn thất không của cải nào bù đắp được. 

Để giữ vững sự cân bằng ấy, cấp ủy Đảng phải là điểm tựa kiến tạo và đồng hành. Đó là một chính quyền dám ban hành cơ chế vượt trước, chấp nhận rủi ro có kiểm soát để doanh nghiệp và nghệ sĩ yên tâm sáng tạo; biết nâng niu từng ý tưởng khởi nghiệp của người trẻ; kiên trì hướng dẫn người nông dân chèo đò, người thợ thủ công làm dịch vụ văn minh; và biết lắng nghe tiếng nói phản biện của chuyên gia trước khi đặt bút phê duyệt một dự án. 

Từ chiều sâu lễ hội truyền thống, sân khấu thực cảnh đến du lịch sinh thái, nông nghiệp trải nghiệm - những mảnh ghép sống động khẳng định triết lý phát triển công nghiệp văn hóa bắt đầu từ con người và phục vụ con người.

Công nghiệp văn hóa, suy cho cùng, bắt đầu từ con người và phải phục vụ con người. Thước đo năng lực lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh không nằm ở những khẩu hiệu trừu tượng, mà hiện hữu sống động trong nụ cười của người phụ nữ chèo đò trên dòng Sào Khê, thu nhập ổn định của người thợ gốm Bồ Bát hay thêu ren Văn Lâm, niềm tự hào của nghệ nhân hát Xẩm truyền nghề cho thế hệ sau, và sự ấm no của hàng vạn gia đình nơi vùng đất Cố đô. 

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã mở ra tầm nhìn thời đại cho văn hóa dân tộc; Nghị quyết số 07-NQ/TU của Tỉnh ủy đã vạch rõ lộ trình hành động cho vùng đất giàu trầm tích. Với nền tảng thực tiễn hơn hai thập kỷ kiên trì tích lũy, bản lĩnh dám nghĩ dám làm của người đứng đầu và sự đồng thuận sâu sắc từ lòng dân, Ninh Bình hoàn toàn vững tin khơi thông các điểm nghẽn thể chế. Vốn quý ngàn năm của cha ông đang được đánh thức bằng ngọn lửa sáng tạo đương đại, mở lối đưa Ninh Bình tự tin vươn mình trở thành Đô thị di sản thiên niên kỷ, Thành phố sáng tạo - hiện thực hóa khát vọng phát triển xanh, bền vững trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc!