Phát triển AI có trách nhiệm trong bảo vệ các giá trị văn hóa

Tọa đàm nhằm tạo không gian cho các nhà nghiên cứu, nhà sáng tạo, những người làm việc trong lĩnh vực công nghệ, sinh viên và công chúng suy ngẫm về những cơ hội và thách thức do trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại; đồng thời khuyến khích sự tham gia có ý nghĩa của giới trẻ trong việc định hình tương lai của các hệ sinh thái văn hóa và sáng tạo.

Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Baker phát biểu khai mạc tọa đàm

Khi AI ngày càng định hình việc sáng tạo, sản xuất và tiếp cận văn hóa, những cơ hội mới xuất hiện nhưng đồng thời cũng đặt ra các câu hỏi quan trọng liên quan đến đạo đức, quyền tác giả, sự đa dạng văn hóa và tương lai của công việc sáng tạo.

Theo Khuyến nghị của UNESCO về đạo đức của trí tuệ nhân tạo (2021), thúc đẩy sự tham gia có hiểu biết của công chúng và các cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong việc sử dụng các công nghệ mới nổi trong lĩnh vực văn hóa ngày càng trở nên cần thiết.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Baker cho biết, trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống, từ xã hội, văn hóa đến cách chúng ta sáng tạo, tiếp cận và tương tác với các sản phẩm văn hóa. AI cũng đang định hình lại mối quan hệ giữa khán giả với nghệ thuật, di sản và với các giá trị văn hóa.

Những diễn tiến này mở ra nhiều cơ hội mới, tạo điều kiện cho các hình thức sáng tạo và biểu đạt mới.

Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là những câu hỏi quan trọng: Làm thế nào để bảo vệ và nuôi dưỡng sức sáng tạo của con người trong thời đại AI? Làm thế nào để xây dựng lòng tin của công chúng đối với công nghệ? Và làm thế nào để AI được phát triển, quản trị và sử dụng một cách có trách nhiệm, có đạo đức, vì lợi ích của con người?

Các đại biểu chia sẻ tại tọa đàm

Đây là những vấn đề không thể giải quyết từ một góc nhìn, mà đòi hỏi sự đối thoại đa chiều giữa các nhà hoạch định chính sách, giới công nghệ, nghệ sĩ, các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng.

Ông Jonathan Baker cho biết đối với UNESCO, AI không chỉ là một công nghệ, AI còn là vấn đề về văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ và các giá trị nhân văn.

Với Khuyến nghị của UNESCO về đạo đức của trí tuệ nhân tạo (2021), đây vẫn là khuôn khổ chuẩn mực toàn cầu toàn diện nhất, khẳng định rằng AI phải phục vụ con người, thúc đẩy tiến bộ xã hội, tôn trọng nhân quyền và bảo vệ phẩm giá con người.

Cũng theo ông Jonathan Baker, trong lĩnh vực văn hóa, AI mang đến cơ hội thúc đẩy sáng tạo, đổi mới và bảo tồn di sản. Công nghệ có thể hỗ trợ số hóa, lưu giữ, quảng bá và mở rộng khả năng tiếp cận các giá trị văn hóa đến đông đảo công chúng.

Trong những năm qua, thế giới đã chứng kiến nhiều ứng dụng AI tạo ra những phương thức mới để sáng tạo nghệ thuật, phục dựng di sản và nâng cao trải nghiệm văn hóa.

Tọa đàm thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà nghiên cứu, nhà sáng tạo, sinh viên...

Tuy nhiên, những công nghệ này cũng đặt ra không ít thách thức. Định kiến trong thuật toán có thể làm gia tăng bất bình đẳng, khiến các cộng đồng dễ bị tổn thương tiếp tục bị gạt ra bên lề. Các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ, tính xác thực của nội dung và trách nhiệm giải trình cũng ngày càng trở nên cấp thiết.

Vì vậy, ông Jonathan Baker nhấn mạnh cần xây dựng một khuôn khổ quản trị AI hiệu quả, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm các nguyên tắc đạo đức và quyền con người. Đồng thời, cần tận dụng AI để khuếch đại sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa, bảo vệ di sản và hỗ trợ các cộng đồng dễ bị tổn thương, thay vì làm thu hẹp hay đồng nhất các giá trị văn hóa.

Trong quá trình đó, các nghệ sĩ, những người thực hành văn hóa và các cộng đồng sáng tạo phải được đặt ở vị trí trung tâm. Họ không chỉ là những người sử dụng công nghệ mà còn là những chủ thể góp phần định hình cách công nghệ được ứng dụng, cách con người kết nối, tương tác và sáng tạo trong tương lai.

Tại tọa đàm, các chuyên gia đã tập trung thảo luận một số vấn đề liên quan đến cách thức ứng dụng AI vào sáng tạo nghệ thuật; khuyến nghị của UNESCO về đạo đức trí tuệ nhân tạo; công nghệ và quản trị…

Ảnh minh họa

Đánh giá tổng thể về “bức tranh” AI tại Việt Nam, GS. Huỳnh Thị Thanh Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông (Đại học Bách khoa Hà Nội) cho rằng, Việt Nam đang thể hiện cam kết mạnh mẽ trong phát triển AI và thúc đẩy chuyển đổi số.

Cụ thể, hạ tầng số ngày càng được hoàn thiện, năng lực nghiên cứu AI không ngừng nâng cao, số lượng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này tăng nhanh. Đáng chú ý, niềm tin của người dân vào các nền tảng và hệ thống số cũng ở mức khá cao.

Tuy nhiên, theo GS. Huỳnh Thị Thanh Bình, việc phát triển AI tại Việt Nam bên cạnh những thuận lợi cũng phải đối mặt với không ít thách thức.

Trong đó, các nguyên tắc về đạo đức AI mới bắt đầu thể chế hóa; trong khi cơ chế điều phối trung tâm, nguồn dữ liệu chất lượng cao và đội ngũ nhân lực AI chuyên sâu vẫn còn thiếu. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng thiếu đánh giá đầy đủ về những tác động kinh tế - xã hội mà AI mang lại.

Do đó, UNESCO đưa ra khuyến nghị, Việt Nam cần sớm xây dựng lộ trình phát triển AI có trách nhiệm, trên cơ sở tham vấn đa bên, với sự tham gia của cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, giới chuyên gia, người khuyết tật, thanh niên và các bên liên quan.

Các khuyến nghị cũng tập trung vào 6 nhóm giải pháp gồm: hoàn thiện các quy định của pháp luật; củng cố thể chế, quản trị AI; phát triển giáo dục, nguồn nhân lực và nghiên cứu; đầu tư cho công nghệ, hạ tầng và đổi mới sáng tạo; thúc đẩy tính bao trùm, phúc lợi xã hội; đồng thời xây dựng hệ sinh thái đầu tư có trách nhiệm.

Trong đó, trọng tâm là hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực quản trị AI có trách nhiệm, bảo đảm AI phát triển theo hướng lấy con người làm trung tâm, có sự tham gia của cộng đồng và được hỗ trợ bởi một hệ sinh thái đầu tư bền vững.

ĐÌNH TOÁN - THANH MAI