Pháp trước bài toán tái thiết rừng sau cháy

Tuy nhiên, tái thiết rừng không đơn thuần là trồng lại những loài cây đã mất.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến hạn hán, nắng nóng, sâu bệnh và cháy rừng gia tăng, các nhà khoa học, chủ rừng và cơ quan quản lý phải lựa chọn những mô hình rừng có khả năng chống chịu tốt hơn trong tương lai.

Khói từ các đám cháy rừng bao phủ khu vực Seine-et-Marne, Pháp. Ảnh: THX/TTXVN phát

Rừng giữ vai trò quan trọng trong việc hấp thụ carbon, điều hòa nguồn nước, hạn chế lũ lụt và sạt lở đất. Đây cũng là một lĩnh vực kinh tế đáng kể, tạo khoảng 200.000 việc làm và đóng góp 16,5 tỷ euro giá trị gia tăng cho Pháp trong năm 2023. Vì vậy, việc phục hồi rừng sau cháy vừa là yêu cầu về môi trường, vừa liên quan trực tiếp đến sinh kế và hoạt động của ngành gỗ.

Theo các chuyên gia, lựa chọn đầu tiên là không tái trồng rừng theo nguyên trạng. Ông Sylvain Delzon, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Nông nghiệp, Thực phẩm và Môi trường quốc gia Pháp (Inrae), cho rằng các khu rừng trong tương lai phải được thiết kế để thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi nhanh chóng. Điều này đòi hỏi phải tính đến khả năng chịu hạn, chống cháy, chống sâu bệnh cũng như sức chịu đựng trước bão và các đợt rét bất thường.

Tại khu vực Tây Nam nước Pháp, nơi khí hậu ngày càng khô hạn, việc tiếp tục trồng những loài cây truyền thống mà không điều chỉnh theo điều kiện mới được xem là không còn phù hợp. Các nhà quản lý cần ưu tiên những loài có khả năng thích nghi tốt hơn với tình trạng thiếu nước. Tuy nhiên, việc thay đổi giống cây cũng tiềm ẩn rủi ro bởi rất khó dự báo chính xác điều kiện khí hậu vào năm 2050 hoặc 2100.

Lựa chọn thứ hai là duy trì và phát huy những loài cây bản địa đã chứng minh được khả năng chống chịu. Tại rừng Landes de Gascogne, thông biển vẫn được đánh giá là có nhiều ưu thế. Loài cây này thích nghi khá tốt với hạn hán và cháy rừng, có hàm lượng nước cao và ít cành ở phần thân thấp, qua đó hạn chế khả năng lửa lan từ mặt đất lên tán cây. Trong vụ cháy Landiras năm 2022, nhiều cây thông biển đã sống sót khi ngọn lửa lan qua bên dưới tán rừng.

Tại khu bảo tồn Plaine des Maures ở miền Nam nước Pháp, cây sồi bần cũng cho thấy khả năng chống cháy nhờ lớp vỏ dày và hệ thống cành mọc cao. Những đặc tính tự nhiên này có thể giúp các loài cây chịu được nhiệt độ cao và giảm mức độ tổn thương khi xảy ra hỏa hoạn.

Tuy nhiên, chỉ trồng một số loài có khả năng chịu hạn hoặc chống cháy tốt có thể dẫn đến độc canh, khiến rừng dễ bị sâu bệnh và côn trùng tấn công. Vì vậy, một lựa chọn khác là đa dạng hóa các loài cây để tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái. Nhưng việc đa dạng hóa cũng cần được tính toán cẩn trọng.

Theo ông Sylvain Delzon, quan điểm cho rằng cứ trồng nhiều loài cây thì rừng sẽ ít cháy hơn là chưa chính xác. Một số loài cây thấp, nếu được bố trí không phù hợp, có thể tạo thành “thang lửa”, giúp ngọn lửa lan từ tầng thực vật thấp lên tán của những cây cao. Hiện tượng này từng được ghi nhận trong vụ cháy tại La Teste-de-Buch. Do đó, đa dạng sinh học và phòng chống cháy rừng đôi khi có thể tạo ra những yêu cầu trái ngược, đòi hỏi phải lựa chọn mô hình phù hợp với từng khu vực.

Bên cạnh việc lựa chọn loài cây, các chuyên gia đề xuất chuyển trọng tâm sang quản lý cấu trúc và cảnh quan rừng. Thay vì chỉ tập trung trồng lại cây, cần tạo ra một “mạng lưới” cảnh quan với các khu vực có mật độ cây khác nhau, xen kẽ những hành lang hoặc “vành đai giảm vật liệu cháy”. Các khoảng trống này có thể làm chậm tốc độ lan rộng của đám cháy và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lực lượng chữa cháy.

Một số biện pháp khác gồm giảm mật độ cây trong các khu rừng trồng, phát quang thực bì, hạn chế lượng vật liệu dễ bắt lửa và duy trì khoảng cách an toàn giữa rừng với khu dân cư. Những giải pháp này được đánh giá có hiệu quả rõ ràng hơn so với việc chỉ thay đổi cơ cấu loài cây.

Tuy nhiên, việc triển khai gặp trở ngại lớn do cơ cấu sở hữu rừng tại Pháp rất phân tán. Khoảng 75% diện tích rừng thuộc sở hữu tư nhân, với 3,5 triệu chủ rừng. Điều này khiến việc thống nhất các biện pháp quản lý, đầu tư và phòng cháy trở nên khó khăn. Các chủ rừng phải cân nhắc đồng thời điều kiện đất đai, khả năng tài chính, hiệu quả kinh tế, yêu cầu bảo tồn và lợi ích xã hội.

Nguồn vốn cũng là một vấn đề cấp thiết. Các chương trình hỗ trợ tái trồng rừng đã bị gián đoạn từ tháng 6/2026, khiến nhiều chủ rừng gặp khó khăn trong việc triển khai kế hoạch phục hồi. Cơ chế hỗ trợ đổi mới rừng dự kiến mở lại từ ngày 1/1/2027, nhưng ngưỡng suy thoái tối thiểu để được hưởng hỗ trợ sẽ tăng từ 20% lên 40%, có thể hạn chế khả năng tiếp cận vốn của một số khu rừng bị thiệt hại.
Song song với nguồn hỗ trợ công, chương trình “France Forêt 2100” hướng tới kết nối các chủ thể công và tư nhằm huy động thêm nguồn lực cho việc bảo vệ và tái thiết rừng.

Sau cháy rừng, Pháp không chỉ phải trả lời câu hỏi trồng lại bao nhiêu cây, mà còn phải xác định trồng loài cây nào, trồng theo mô hình nào và quản lý ra sao để rừng có thể tồn tại trong một khí hậu khắc nghiệt hơn. Giải pháp có thể không nằm ở một loại cây duy nhất, mà là sự kết hợp giữa lựa chọn giống cây phù hợp, đa dạng hóa có kiểm soát, tạo các hành lang ngăn cháy, giảm mật độ cây và bảo đảm nguồn tài chính dài hạn.

Tái thiết rừng vì thế không phải là khôi phục nguyên trạng những gì đã mất, mà là xây dựng những cánh rừng có khả năng thích ứng và chống chịu tốt hơn trước các rủi ro của tương lai.

Đào Dũng (TTXVN)