PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Nghị quyết 80 giống như một 'la bàn giá trị'

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới đã được Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã tổ chức Hội nghị toàn quốc để quán triệt và triển khai thực hiện vào tháng 2 vừa qua.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, Nghị quyết 80 không chỉ khẳng định vai trò của văn hóa mà còn thiết kế một hệ thống phát triển văn hóa hiện đại, coi văn hóa là “hệ điều tiết” cho tăng trưởng, là nguồn lực để hình thành công nghiệp văn hóa, sức mạnh mềm và thương hiệu quốc gia trong dài hạn.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn. Ảnh: NVCC.

Nghị quyết 80 giống như một ‘la bàn giá trị’

. Phóng viên: Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ông nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của Nghị quyết 80 trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới?

+ PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, Nghị quyết 80-NQ/TW ra đời đúng vào một thời điểm rất đặc biệt: Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng lớn hơn, tốc độ nhanh hơn, yêu cầu chất lượng cao hơn và sức ép cạnh tranh mạnh hơn.

Trong bối cảnh ấy, ý nghĩa lớn nhất của Nghị quyết là đặt lại vị trí trung tâm của văn hóa và con người trong mô hình phát triển quốc gia.

Nghị quyết không xem văn hóa như phần phụ trợ hay lĩnh vực trang trí, mà khẳng định văn hóa và con người vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực nội sinh, là động lực và đặc biệt là hệ điều tiết để phát triển nhanh nhưng vẫn bền vững.

Các nghệ sĩ biểu diễn trong chương trình biểu diễn nghệ thuật 'Với Đảng vẹn toàn niềm tin yêu'. Ảnh: T.H.

Khái niệm hệ điều tiết theo tôi rất sâu sắc. Nó nhắc chúng ta rằng phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà là phát triển đúng hướng, phát triển có chất lượng, phát triển không đánh đổi.

Khi xã hội chuyển động nhanh, dễ xuất hiện các nguy cơ lệch chuẩn, đứt gãy giá trị, suy giảm niềm tin, thương mại hóa cực đoan hoặc sự thô ráp trong ứng xử công cộng. Nghị quyết 80 vì thế giống như một ‘la bàn giá trị’, giúp con đường phát triển có chiều sâu nhân văn, có bản lĩnh văn hóa và có sức đề kháng trước những thách thức mới.

Đồng thời, Nghị quyết còn mở ra tư duy phát triển mới, trong đó văn hóa không chỉ được bảo tồn mà phải được tổ chức như năng lực phát triển, gắn với công nghiệp văn hóa, thị trường văn hóa, thương hiệu quốc gia và sức mạnh mềm. Nói cách khác, đây không chỉ là nghị quyết của riêng ngành văn hóa, mà là một nghị quyết cho chiến lược phát triển quốc gia trong dài hạn.

68 chiến sĩ Trường Sĩ quan Lục quân 1 trên sân khấu chương trình ‘Tổ quốc trong tim”. Ảnh: ND.

. So với các nghị quyết trước đây của Đảng về văn hóa, theo ông, Nghị quyết số 80 có những điểm mới nổi bật nào về tư duy, cách tiếp cận và mục tiêu phát triển?

+ Điểm mới nổi bật nhất của Nghị quyết 80 là sự chuyển từ tư duy khẳng định vai trò sang tư duy thiết kế hệ thống. Nếu trước đây, nhiều văn kiện nhấn mạnh văn hóa là nền tảng tinh thần, là mục tiêu và động lực phát triển, thì Nghị quyết 80 đi xa hơn khi đặt ra các mục tiêu định lượng, yêu cầu cải cách quản trị, cơ chế nguồn lực và hình thành những cấu phần cụ thể của hệ sinh thái văn hóa.

Về cách tiếp cận, Nghị quyết cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt từ bảo tồn – phát huy sang bảo tồn – phát triển. Văn hóa không chỉ là di sản để gìn giữ, mà là tài nguyên để sáng tạo, để sản xuất và tạo ra sản phẩm, trải nghiệm có sức cạnh tranh.

Từ đó, Nghị quyết nhấn mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, hình thành các khu, cụm sáng tạo, xây dựng thương hiệu quốc gia và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ. Đây là tư duy hiện đại, đặt văn hóa vào chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo.

Một điểm mới quan trọng khác là yêu cầu đổi mới quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ và đồng hành, chuyển từ tiền kiểm nặng nề sang quản trị bằng tiêu chuẩn, chuẩn mực và hậu kiểm minh bạch.

Nghị quyết cũng coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai, yêu cầu huy động nguồn lực với Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, xã hội là nguồn lực quan trọng. Văn hóa vì thế phải được nhìn bằng con mắt của chiến lược phát triển, không phải câu chuyện phong trào.

Nghị quyết cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt từ bảo tồn – phát huy sang bảo tồn – phát triển. Ảnh: TRẦN HUẤN.

Khi văn hóa trở thành hệ điều tiết, chính sách sẽ cân bằng hơn

. Nghị quyết xác định văn hóa và con người là nền tảng nội sinh, là động lực cho phát triển bền vững. Quan điểm này sẽ tác động ra sao đến việc xây dựng và thực thi các chính sách kinh tế, xã hội trong thời gian tới?

+ Tác động lớn nhất, theo tôi, là buộc chúng ta phải soi chiếu các chính sách kinh tế, xã hội qua lăng kính văn hóa và con người.

Khi đã xác định văn hóa là nền tảng nội sinh và động lực phát triển bền vững, thì mọi quyết sách từ quy hoạch đô thị, phát triển công nghiệp, giáo dục, y tế, an sinh cho tới chuyển đổi số đều phải trả lời một câu hỏi căn bản: chính sách này làm con người tốt hơn hay không, làm xã hội nhân văn hơn hay không, có củng cố niềm tin và gắn kết cộng đồng hay không.

Quan điểm này giúp chính sách tránh rơi vào tình trạng chỉ chạy theo tăng trưởng mà coi nhẹ chất lượng xã hội. Phát triển đô thị không thể chỉ là nhà cao, đường rộng, mà phải là không gian sống có văn hóa. Phát triển du lịch không chỉ là lượng khách, mà là trải nghiệm văn hóa và ứng xử văn minh.

Chuyển đổi số không chỉ là công nghệ, mà phải gắn với văn hóa số, đạo đức số và năng lực tự bảo vệ trên không gian mạng. Khi văn hóa trở thành hệ điều tiết, chính sách sẽ cân bằng hơn giữa hiệu quả kinh tế và tiến bộ xã hội, giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc, giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài.

Chương trình văn nghệ tại sự kiện A80. Ảnh: TTXVN.

. Nghị quyết đặt mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa trở thành lĩnh vực kinh tế quan trọng. Theo ông, đâu là những rào cản lớn nhất hiện nay đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam?

+ Tôi nghĩ rào cản lớn nhất hiện nay không phải là thiếu tài nguyên văn hóa, bởi Việt Nam rất giàu chất liệu, bản sắc và di sản. Rào cản lớn nhất nằm ở thể chế và năng lực tổ chức hệ sinh thái để biến tài nguyên văn hóa thành sản phẩm có sức cạnh tranh.

Đó là rào cản về quyền sở hữu trí tuệ và thực thi bản quyền, bởi không bảo vệ bản quyền thì không thể tạo động lực sáng tạo và doanh nghiệp cũng không dám đầu tư dài hạn.

Tiếp đó là rào cản về cơ chế tài chính và đầu tư, khi công nghiệp văn hóa cần dòng vốn dài hạn, chấp nhận rủi ro, trong khi các cơ chế quỹ, tín dụng ưu đãi và đầu tư mạo hiểm cho văn hóa còn mỏng. Ngoài ra còn có rào cản về nhân lực liên ngành và thị trường phân phối, xuất khẩu nội dung, khiến sản phẩm văn hóa khó đi xa.

. Theo ông, đâu là điều kiện tiên quyết để Nghị quyết 80 thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong dài hạn?

+ Điều kiện tiên quyết là tạo được sự đồng thuận xã hội và cơ chế thực thi đủ mạnh. Nghị quyết 80 phải trở thành việc của cả hệ thống chính trị và của mỗi người dân.

Bên cạnh đó là thể chế thông thoáng, minh bạch và đội ngũ cán bộ văn hóa có năng lực quản trị hiện đại. Khi đồng thuận, thể chế và con người hội tụ, Nghị quyết 80 sẽ trở thành động lực phát triển lâu dài, giúp Việt Nam phát triển nhanh nhưng bền vững, hiện đại nhưng giàu bản sắc.

. Xin cảm ơn ông!.

VIẾT THỊNH