'Ông gạo' quê tôi

Minh họa/INT.

Tin vào sợi dây tình cảm giao hòa giữa người và cây, cô Nguyễn Thị Thái, giáo viên Trường Tiểu học Tây Sơn (Hai Bà Trưng, Hà Nội) viết bài thơ cảm động và ý nghĩa về “ông gạo” và cha mình: “Mỗi lần về quê nội/ Lại tới gốc gạo già/ Ký ức như ùa đến/ Nhìn gạo lại nhớ cha/ Một thế kỷ sắp qua/ Người trồng thành thiên cổ/ Bỏ lại xuân rực rỡ/ Bên gốc gạo đầu làng”.

Làng tôi có một cây gạo cổ thụ. Mùa Xuân, hoa gạo rực đỏ cả một góc trời, như câu thơ của Đào Mạnh Thạnh đã viết: “Tháng Ba về hong nắng vàng rực rỡ/ Cây gạo ven đường hoa đỏ lên ngôi/ Hương bưởi xưa bao quyến luyến bồi hồi/ Hoa xoan tím lạc trôi miền nhung nhớ”...

Bên cạnh hương bưởi và màu hoa xoan tím, thì cây gạo là đặc trưng của làng quê Việt Nam từ miền núi đến đồng bằng.

Tháng Ba, mùa hoa gạo nở gợi nỗi niềm nhung nhớ những người con xa quê, nhất là những người sống xa Tổ quốc.

Thuở nhỏ, lũ trẻ con trong xóm tôi, mỗi lần hoa gạo nở thường tụ tập dưới gốc gạo chơi. Hoa gạo rơi, chúng tôi nhặt một cành hoa tươi mới và chầm chậm thưởng thức cái vị là lạ, vừa đắng chát vừa thanh ngọt.

Cây gạo có nhiều tác dụng: Vỏ, rễ, hoa và hạt chữa được nhiều bệnh do viêm nhiễm, giải độc... Ngày trước, khi trẻ bị nhọt, người ta lấy hoa gạo tươi, giã nát đắp lên sẽ đỡ đau nhức. Tầm gửi sống trên cây gạo là một vị thuốc dân gian quý.

Nông thôn đang đổi thay hàng ngày, những nếp nhà mái ngói đỏ tươi tượng trưng cho sự trù phú một thời, thì nay đã nâng cấp bằng mái bê tông, đan xen với những ngôi biệt thự. Nhiều hộ dân tự nguyện hiến đất mở rộng đường để ô tô có thể đi vào làng.

Những con đường bê tông hóa, lát gạch hoặc trải nhựa do Nhà nước và người dân tự làm như một minh chứng của nông thôn mới... Nhưng cây gạo đầu làng tôi thì vẫn đứng đó, hiên ngang, sừng sững giữa đất trời bao la, như một chứng tích của thời gian. Không ai muốn làm tổn thương không gian sinh tồn của gạo.

Bởi cây luôn có một chỗ đứng trong tâm thức của người làng quê tôi! Trân trọng đến mức, người ta còn uốn nắn cách xưng hô của con trẻ, với một danh xưng đầy kính trọng: “Ông gạo”

Nghe nói, “ông gạo” đã sống gần một thế kỷ ở cái làng này. Chuyện kể rằng, thời Chính phủ Cụ Hồ thành lập, trong làng có hai thanh niên chuẩn bị vào quân ngũ, trước lúc rời làng ra đi, họ đã trồng cây gạo để nhỡ nếu không về, thì vẫn còn một kỷ vật để người làng nhớ đến hai ông. Trong cái thời binh lửa ấy, biết bao thanh niên đi mà không trở lại nên suy nghĩ, muốn để lại một kỷ niệm nào đó với làng cũng là một cách để không bị rơi vào quên lãng...

Ngày thường, cuộc sống với bao hối hả của lo toan, bận rộn, ông gạo vẫn đứng đó rất thân quen mà bình dị. Tháng Ba về, hoa gạo đỏ rực, một cảm giác lâng lâng ùa đến làm xao xuyến lòng người. Ai vô tâm nhất đi qua “ông gạo” cũng phải ngước mắt nhìn để ngắm nghía chiếc “mũ đỏ” sặc sỡ trên đầu “ông gạo”. Người có tâm hồn sâu lắng thì nhìn “ông gạo” trào dâng cảm xúc, như đang nhớ về một điều gì đó xa xăm trong quá khứ...

'Ông gạo' đứng đó, bất tử để chứng kiến bao sự thay đổi thăng trầm của làng. Ảnh: Nguyễn Thái.

Thời gian trôi đi, cây gạo nhỏ năm nào đã trở thành cây cổ thụ, sự già nua ở cái tuổi “làm ông” của gạo thể hiện trên cơ thể: Gốc gạo phình to, thô ráp cũng như quy luật “sinh - lão” của con người vậy! Ông gạo đứng đó, bất tử để chứng kiến bao sự thay đổi thăng trầm của làng, chứng kiến bao biến thiên của lịch sử đất nước. Ông đứng đó như ngóng đợi những người trai ra đi, mừng vui đón chào người trở về và đáu đáu với những người chưa biết còn hay mất?

Những năm lại đây, đến hẹn mùa hoa gạo nở, người làng lại thấy một tốp người trở về. Sau khi vào thăm nhà bà con trong xóm, họ ra “ông gạo” và đứng rất lâu ở đó như tâm tình, trò chuyện với cây...

Được biết, những người này là con cháu của cụ Nguyễn Trọng Yêng, một trong hai trai làng đã trồng cây gạo này năm xưa.

Vào bộ đội, trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, người thanh niên khi ấy tiếp tục ở lại quân đội và được điều chuyển sang công tác tại một trường đào tạo sĩ quan đóng quân tại Sơn Tây (Hà Nội).

Tại đây, chàng trai quê lúa đã kết duyên với cô thôn nữ xứ Đoài. Sơn Tây đã trở thành quê hương thứ hai của ông, nhưng trong tâm tưởng của người thanh niên thôn Vô Ngại, quê hương Vũ Thư, Hưng Yên luôn trong tâm trí ông với những hoài niệm về một thời tuổi trẻ sôi nổi chẳng thể quên!

Chính vì vậy, ông đã đặt tên những người con của mình gắn với địa danh quê hương như một lời nhắc nhở với chính ông và con cháu mình về cội nguồn, nơi ông đã sinh ra và lớn lên...

Thật là một sự tình cờ thú vị, khi vào ngày giỗ hàng năm của ông, hoa gạo lại đỏ rực. Dù hài cốt ông được an táng tại quê hương thứ hai, nhưng linh hồn ông thì luôn bay bổng lãng du, lúc quê này, mai quê khác... và chắc chắn, mỗi khi về Vô Ngại, ông sẽ lại đến cây gạo này để trò chuyện như hai người tri kỷ!

Trần Minh