Nuôi thói quen 'đọc sâu' thời AI

Tìm mua sách tại hội sách bên Hồ Gươm (Hà Nội).

1. Ngành xuất bản Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Năm 2025, hơn 51 nghìn xuất bản phẩm và hơn 500 triệu bản in được đưa ra thị trường, doanh thu toàn ngành đạt trên 4.100 tỷ đồng, hệ thống phát hành mở rộng và ngày càng gắn với các nền tảng trực tuyến. Sách ngày càng phong phú cả về nội dung lẫn hình thức. Nhưng phía sau đó lại là một câu hỏi: Người Việt có đọc nhiều hơn không?

Mặc dù ngành xuất bản hiện nay đã bước vào chuyển đổi số, ngoài sách giấy, sách điện tử cũng nhiều. Theo thống kê, số đầu sách điện tử tăng nhanh, có năm tăng gần 50%, nhưng mức độ tiếp cận của người đọc vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng của hình thức này. Điều đó cho thấy việc chuyển đổi về công nghệ không đồng nghĩa với việc thay đổi thói quen đọc và khoảng cách giữa “có sách” và “đọc sách” vẫn còn khá xa.

Bên cạnh đó, sách của Việt Nam hiện được làm công phu, nhiều đơn vị xuất bản đầu tư in ấn, chăm chút từ nội dung đến hình thức. Về mỹ thuật, nhiều cuốn sách không thua kém sách nước ngoài, thậm chí có những ấn bản được đánh giá cao về thiết kế, chất liệu và kỹ thuật chế tác. Bên cạnh sự đa dạng cho các đối tượng, dòng sách giới hạn, sách làm thủ công đánh số từng cuốn cũng được đầu tư thực hiện dành cho các nhà sưu tập, những người chơi sách, tạo nên một đời sống sách phong phú hơn trước.

Các thống kê vẫn chỉ ra những con số đáng suy nghĩ: Trung bình mỗi người Việt đọc khoảng 1-4 cuốn sách mỗi năm, nhưng nếu tính riêng việc đọc tự nguyện, con số chỉ khoảng 1 cuốn/người/năm; khoảng 26% dân số không đọc sách và chỉ khoảng 30% duy trì thói quen đọc thường xuyên. Sự cạnh tranh của điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng nội dung ngắn đang làm thay đổi thói quen này. Thời gian từng dành cho việc đọc dần bị thay thế bởi những cú lướt nhanh, video ngắn và dòng thông tin liên tục, khiến việc đọc mất dần vị trí trong đời sống thường ngày.

2. Nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/4 năm nay, nhiều tọa đàm đã được tổ chức xoay quanh câu chuyện sách và thói quen đọc trong xã hội hiện đại. Trong đó, một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại gợi nhiều suy nghĩ đã được đặt ra: “Nếu không đọc sách thì sao?”. Khi AI “bủa vây”, câu hỏi ấy không còn mang tính tu từ mà trở thành một vấn đề thực tế, buộc mỗi người phải tự trả lời.

Google có thể cung cấp gần như mọi thông tin chỉ trong vài giây, các công cụ AI có thể tóm tắt một cuốn sách dày hàng trăm trang trong vài phút, thậm chí có thể diễn giải những khái niệm phức tạp theo cách dễ hiểu hơn. Chính sự tiện lợi ấy lại đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, khi việc “biết nhanh” dần thay thế cho nhu cầu “hiểu sâu” và cảm giác nắm bắt thông tin dễ dàng có thể khiến người ta lầm tưởng rằng, mình đã thật sự hiểu vấn đề.

GS Phan Văn Trường, sáng lập hệ sinh thái Cấy Nền, cho rằng: Việc đọc không chỉ giúp con người tiếp cận tri thức mà còn giúp hiểu về nguồn cội, lịch sử và những lớp trầm tích của nhân loại. Ông nhấn mạnh rằng, đọc sách còn là hành trình rèn luyện và phát triển bản thân, bởi chính trong quá trình đọc, con người dần định hình tư duy, khám phá khả năng của mình và tìm thấy những giá trị để hướng tới.

Trong khi đó, theo phân tích của TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, giảng viên Trường đại học Sư phạm Hà Nội, nhà sáng lập Sách Ơi Mở Ra, khi đọc sách, người đọc phải phân tích, liên kết, tưởng tượng và phản biện và chính quá trình này giúp hình thành năng lực xử lý tri thức, điều mà việc đọc lướt hay tiếp nhận thông tin nhanh không thể mang lại. Trong bối cảnh AI phát triển, năng lực này càng trở nên cần thiết, bởi nếu không có nền tảng tri thức và khả năng phản biện con người rất dễ tiếp nhận thông tin một cách thụ động.

Trong một thế giới mà thông tin ngày càng dày đặc, vấn đề không còn là thiếu dữ liệu mà là thiếu khả năng hiểu và khi mọi thứ trở nên nhanh hơn, việc đọc chậm lại trở thành một lựa chọn khó nhưng cần thiết. AI có thể đưa ra câu trả lời sau vài giây, nhưng không thể thay thế quá trình con người tự suy nghĩ, tự đặt câu hỏi và tự tìm ra ý nghĩa của vấn đề, bởi chính quá trình ấy mới là điều làm nên hiểu biết thật sự.

Hương Giang/Thời Nay