Nước Mỹ chao đảo vì chiến dịch 'thống trị năng lượng'?

(Ảnh: AFP)

Chiến dịch tranh cử năm 2024 của ông Trump được xây dựng trên lời hứa về “sự trở lại của thời kỳ sung túc”. Một trong những cam kết là giảm một nửa hóa đơn năng lượng của người dân Mỹ trong vòng 12 đến 18 tháng, bằng cách “giải phóng” ngành dầu khí khỏi các quy định của chính quyền ông Biden. Tuy nhiên, sau một năm, bản đánh giá bước đầu về chính sách năng lượng này cho thấy sự đối lập rõ rệt giữa lời hứa và thực tế.

Việc khai thác ồ ạt năng lượng hóa thạch thực sự đã lập nhiều kỷ lục, đưa Mỹ trở thành quốc gia khai thác và xuất khẩu dầu khí số một thế giới. Nhưng “thống trị năng lượng” lại được xây dựng trên cái giá mà các hộ gia đình và doanh nghiệp Mỹ phải gánh chịu, khi chi phí tăng mạnh, đi ngược lại những kỳ vọng trước đó. Sau đây là phân tích về một cái bẫy kinh tế đang khép lại đối với cử tri của vị Tổng thống Cộng hòa, đồng thời không mấy phù hợp với các cam kết “Nước Mỹ trên hết”.

Sự trở lại của lạm phát

Ngày 20/1/2025, trong lễ nhậm chức, tân Tổng thống Trump đã ký tuyên bố về “tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia”. Văn bản này kích hoạt các cơ chế đặc biệt, trong đó có việc bỏ qua các đánh giá ảnh hưởng môi trường. Chiến dịch này tiếp tục với đạo luật One Big Beautiful Bill Act, được ban hành vào tháng 7/2025, khởi động quá trình tháo dỡ Inflation Reduction Act (IRA), nhắm vào các khoản trợ cấp cho điện gió và điện mặt trời.

Ý tưởng cốt lõi của chính sách kinh tế kiểu ông Trump là việc xóa bỏ các khoản trợ cấp nói trên, kết hợp với nới lỏng quản lý trên diện rộng, sẽ làm giảm giá của các “nguồn năng lượng thực sự”, tức là nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, hiệu ứng lan tỏa của nguồn cung dồi dào này đến các hộ gia đình đã vấp phải hai rào cản: Sự hội nhập của thị trường toàn cầu và cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo.

Các số liệu lạm phát do Bureau of Labor Statistics công bố cho năm 2025 cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Giá nhiên liệu lỏng có giảm (-7,5% trong 12 tháng), nhưng còn rất xa so với lời hứa (giảm từ 3 USD xuống 2 USD, tức từ 2,54 xuống 1,69 euro mỗi gallon, tương đương mức giảm một phần ba). Chính quyền ông Trump dĩ nhiên không bỏ lỡ cơ hội quảng bá mức giảm này (dù khiêm tốn), vốn được hiển thị nổi bật trên các bảng điện tử bên đường. Nhưng trong từng gia đình, lạm phát năng lượng được cảm nhận rõ rệt. Cũng trong giai đoạn này, giá điện tăng 6,3% và giá khí đốt tự nhiên tăng 9,8%.

Các bang Cộng hòa chịu ảnh hưởng trực tiếp

Tổ chức Public Citizen ước tính rằng trong 9 tháng đầu năm 2025, người tiêu dùng Mỹ đã phải trả thêm 12 tỷ USD (hơn 10 tỷ euro) cho khí đốt so với năm 2024. Cú sốc này ảnh hưởng nặng nề đến các bang miền Bắc và Trung Tây, vốn thường là những thành trì bầu cử quan trọng của Đảng Cộng hòa, trong bối cảnh mùa đông 2025-2026 đặc biệt khắc nghiệt.

Căng thẳng càng gia tăng khi Nhà Trắng cũng khiến việc tiếp cận các khoản hỗ trợ trở nên khó khăn hơn, bằng cách cắt bỏ các tín dụng thuế dành cho cải tạo nhà ở theo hướng tiết kiệm năng lượng nhằm giảm chi phí. Đồng thời, chính quyền cũng siết lại Chương trình hỗ trợ năng lượng cho hộ thu nhập thấp (LIHEAP), vốn mỗi năm giúp 6 triệu gia đình Mỹ thanh toán hóa đơn. Chương trình vẫn tồn tại, nhưng bị cản trở đáng kể sau khi chính quyền sa thải toàn bộ nhân sự của LIHEAP ngay từ đầu nhiệm kỳ.

Ảnh hưởng từ sự biến động của thế giới

Chính sách xuất khẩu đã tạo ra những hệ quả mang tính cơ học, đi ngược lại lời hứa của Tổng thống về việc giảm hóa đơn năng lượng. Dưới thời chính quyền trước, một lệnh tạm hoãn cùng các hạn chế về logistics đã kìm hãm xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (GNL). Ngay từ tháng 1/2025, ông Donald Trump đã gỡ bỏ mọi rào cản xuất khẩu và khánh thành thêm các cảng mới ở bờ Vịnh Mexico, khiến kim ngạch xuất khẩu tăng gần 25% chỉ trong một năm. Tuy nhiên, điều này kéo theo hệ quả: Giá khí đốt của Mỹ không còn chỉ phụ thuộc vào các yếu tố trong nước, mà còn bị chi phối bởi nhu cầu tại Paris, Berlin hay Thượng Hải.

Với tham vọng đưa Mỹ trở thành “siêu cường năng lượng”, chính quyền đã vô tình mang sự biến động của thị trường toàn cầu về ngay trong nước. Và điều tệ hơn có thể còn ở phía trước. Dù Energy Information Administration (EIA) dự báo giá có thể chững lại trong năm 2026, nhưng giá khí đốt bán buôn có thể tăng tới 33% vào năm 2027, khi các hạ tầng xuất khẩu mới đi vào vận hành.

Thế lưỡng nan này cho thấy không thể tối đa hóa lợi nhuận xuất khẩu cho các nhà khai thác mà vẫn bảo vệ người tiêu dùng trong nước khỏi đà tăng giá. Giữa lợi nhuận của ngành khí đốt (những nhà tài trợ lớn của Đảng Cộng hòa) và sức mua của các hộ gia đình, chính sách đã nghiêng về phía doanh nghiệp, tạo ra mâu thuẫn ngay trong liên minh ủng hộ ông Trump, giữa phe “toàn cầu hóa năng lượng” và phe “ưu tiên sức mua trong nước”.

Cơn khát điện của các trung tâm dữ liệu

Giá điện bị đẩy lên không chỉ vì giá khí đốt tăng mà còn do nhu cầu từ trí tuệ nhân tạo, vốn không còn là khái niệm ảo mà đã trở thành vấn đề hạ tầng vật chất nặng nề. Các trung tâm dữ liệu cần thiết để vận hành mô hình ngôn ngữ và điện toán đám mây đang trở thành những “quái vật” tiêu thụ điện mới, khiến nhu cầu điện của lĩnh vực này tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba ở một số khu vực.

Trong khi đó, lưới điện Mỹ vốn đã xuống cấp lại rơi vào tình trạng quá tải ở nhiều nơi. Quy luật cung - cầu phát huy ảnh hưởng rõ rệt khi năng lực khai thác khó theo kịp và các điểm nghẽn trên đường dây cao thế chưa được tháo gỡ, khiến giá bán buôn tăng vọt. Theo EIA, giá bán buôn điện bình quân theo khu vực đã tăng 23% trong năm 2025 và có thể tiếp tục tăng thêm 8% vào năm 2026.

Trách nhiệm của chính quyền ông Trump, ít nhất, nằm ở sự thiếu hành động. Việc cắt bỏ các ưu đãi cho năng lượng tái tạo đã làm chậm quá trình triển khai các nguồn công suất mới có thể lắp đặt nhanh như điện mặt trời, điện gió và pin lưu trữ. Đạo luật One Big Beautiful Bill Act cũng khiến các nhà đầu tư xanh rơi vào tâm lý chờ đợi, đúng vào thời điểm nhu cầu bùng nổ. Để lấp khoảng trống, hệ thống điện phải quay sang các giải pháp cuối cùng, thường là những nguồn có chi phí vận hành cao nhất trong bối cảnh giá khí đốt leo thang.

Sự trở lại của than đá

Đối mặt với nguy cơ thiếu điện, Mỹ cũng khôi phục “bảo hiểm” của thế kỷ XX: Sản lượng điện than tăng 13% trong năm 2025, lần đầu tiên sau nhiều năm suy giảm. Một số nhà máy nhiệt điện dự kiến đóng cửa đã được gia hạn hoạt động bằng sắc lệnh. Dù giúp tránh được các đợt mất điện quy mô lớn, lựa chọn này không hề rẻ, bởi than đá không còn là nguồn năng lượng “giá rẻ” như trước. Khai thác, vận chuyển và đốt than tại các nhà máy đã cũ tốn kém đáng kể, nhất là khi so với chi phí biên gần như bằng không của điện mặt trời. Ông Trump, vốn khéo sử dụng các biểu tượng chính trị, thậm chí còn yêu cầu Lầu Năm Góc ký hợp đồng mua điện khai thác từ than. Không bất ngờ, sự trở lại của than đã khiến lượng phát thải CO₂ tăng trở lại (+2,4% trong năm 2025).

Một mâu thuẫn khác: Lời hứa tái công nghiệp hóa dựa trên một lợi thế cạnh tranh then chốt - nguồn năng lượng dồi dào với giá rẻ hơn nhiều so với châu Âu hay châu Á. Thế nhưng lợi thế này đang dần mai một khi giá khí đốt tăng và giá điện biến động mạnh. Các ngành tiêu thụ nhiều điện như thép, nhôm, hóa dầu, phân bón chứng kiến ưu thế của mình suy giảm, nhất là khi thuế quan làm tăng chi phí một số nguyên liệu nhập khẩu. Bên cạnh đó, sự bất ổn về chính sách do việc bãi bỏ Inflation Reduction Act (IRA) gây ra còn làm giảm khả năng các doanh nghiệp ký các hợp đồng mua điện xanh dài hạn - vốn giúp họ có tầm nhìn ổn định trong 15-20 năm.

Kẻ được lợi và người chịu thiệt

Cuộc khủng hoảng năng lượng này không ảnh hưởng đồng đều trên toàn nước Mỹ. Một bản đồ mới về căng thẳng giá cả đang hình thành, kéo theo những va chạm chính trị theo vùng miền. Các bang Đông Nam như Florida hay Georgia, vốn phụ thuộc nhiều vào khí đốt để sản xuất điện và từ lâu không mặn mà với năng lượng tái tạo, đang chịu mức tăng giá mạnh nhất.

Ngược lại, những bang như Iowa hay Kansas - nơi đã đầu tư mạnh vào điện gió trong thập niên trước - hoặc California với hệ thống điện mặt trời quy mô lớn, lại giảm bớt được cú sốc tốt hơn. Dù giá điện ở California vẫn cao xét về tổng thể, xu hướng đã ổn định, thậm chí giảm nhẹ nhờ tỷ trọng năng lượng tái tạo lớn, đi ngược lại xu hướng chung của cả nước.

Sự chênh lệch này làm lung lay câu chuyện quốc gia thống nhất mà ông Trump theo đuổi. Các thống đốc Cộng hòa ở những bang khai thác như Texas và Louisiana ca ngợi cú hích kinh tế địa phương nhờ xuất khẩu. Trong khi đó, các nghị sĩ cùng đảng ở những bang tiêu thụ lại phải đối mặt với sự giận dữ của cử tri khi hóa đơn tăng vọt.

Liệu có một “áo vàng” kiểu Mỹ?

Bước sang năm 2026, chính quyền của ông Donald Trump đứng trước thế bế tắc chiến lược. Canh bạc hạ giá chỉ bằng cách tăng sản lượng nhiên liệu hóa thạch đã thất bại, vì bỏ qua yếu tố cầu (tiết kiệm và hiệu quả năng lượng) cũng như thực tế của thị trường quốc tế. Về chính trị, rủi ro là rất rõ khi lạm phát năng lượng làm gia tăng cảm giác tụt lại phía sau và bất công.

Tyson Slocum, Giám đốc chương trình năng lượng của tổ chức Public Citizen, nhận định: “Việc ông Trump ưu tiên xuất khẩu GNL đi ngược hoàn toàn với nỗ lực làm cho năng lượng trở nên phải chăng. Chi phí năng lượng của các hộ gia đình đã tăng nhanh gấp ba lần so với lạm phát chung”. Dù chính quyền tìm cách đổ trách nhiệm cho phe Dân chủ, khẩu hiệu “Khoan, khoan đi” có nguy cơ biến thành “Mua, mua đi”.

Để thoát khỏi cái bẫy này, ông Trump có thể sẽ phải làm điều khó chấp nhận với phe của mình: Thừa nhận rằng trong một thế giới toàn cầu hóa và số hóa, độc lập năng lượng và giá rẻ không còn chỉ đến từ các giếng dầu, giếng khí, mà còn phụ thuộc vào quản lý nhu cầu, hiện đại hóa lưới điện và, trớ trêu thay, chính những nguồn năng lượng tái tạo mà ông đang nỗ lực tháo dỡ.

Dưới áp lực, chính quyền ông Trump cũng có thể tính đến việc giảm khối lượng xuất khẩu khí đốt, đặc biệt sang châu Âu - thị trường chính hiện nay - quay trở lại với tinh thần “Nước Mỹ trên hết”. Đây cũng chính là động lực quan trọng thúc đẩy Liên minh châu Âu đẩy mạnh nỗ lực khử carbon, nhằm giảm rủi ro về an ninh nguồn cung và thoát khỏi vùng ảnh hưởng của sự thống trị năng lượng từ Mỹ.

Nh.Thạch

AFP