NSƯT Trần Quang Khải: 'Khán giả trẻ không quay lưng với sân khấu đề tài lịch sử'

Cuộc trò chuyện của phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội với Nghệ sĩ Ưu tú Trần Quang Khải - đồng đạo diễn, phần nào lý giải sức hút của vở diễn cũng như xu hướng tiếp nhận nghệ thuật của khán giả trẻ hôm nay.

Nghệ sĩ Ưu tú Trần Quang Khải.

- Là người từng tham gia các dự án kết hợp nghệ thuật cải lương và xiếc, anh có thể chia sẻ về tác phẩm “Trần Nhân Tông” lần này trong vai trò là đạo diễn?

- Vở xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” là một dự án đặc biệt, bởi đây là lần đầu tiên hai loại hình xiếc và cải lương được kết hợp để kể trọn vẹn cuộc đời của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Bằng ngôn ngữ sân khấu tổng hợp, giàu tính tạo hình và cảm xúc, vở diễn tái hiện sinh động hành trình của Đức Vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông kể từ khi sinh ra, trưởng thành, lên ngôi Hoàng đế, lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần chiến thắng giặc Nguyên Mông, đến hành trình nhường ngôi, xuất gia tu hành và trở thành Đệ nhất Tổ sư Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Với tôi, đây là một hướng đi đã có sự tiếp nối. Trước đó, tôi từng tham gia các dự án kết hợp cải lương - xiếc như “Cây gậy thần”, “Thượng Thiên Thánh Mẫu”, đồng thời cũng từng hóa thân vào vai Trần Nhân Tông trong vở cải lương “Vua Phật”. Những trải nghiệm ấy giúp tôi có nền tảng để hiểu sâu hơn về cách kể chuyện lịch sử bằng sân khấu, cũng như cách dung hòa hai loại hình nghệ thuật tưởng chừng rất khác nhau.

- Sau hơn 4 tháng ra mắt, vở xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” nhận được sự hưởng ứng của đông đảo khán giả. Điều này có khiến anh bất ngờ khi bắt tay vào một thử nghiệm nghệ thuật mới như vậy?

- Khi bắt đầu dự án, chúng tôi đã cảm nhận được xu thế phát triển của xã hội, đặc biệt là nhu cầu tiếp nhận nghệ thuật của khán giả trẻ trong bối cảnh hiện nay. Vở “Trần Nhân Tông” ra mắt đúng thời điểm mọi người hướng về lịch sử dân tộc, tinh thần đoàn kết và niềm tự hào được khơi dậy mạnh mẽ.

Đặc biệt, lượng khán giả trẻ, sinh viên quan tâm và mua vé rất nhiều. Thời điểm hiện tại, có tới 70% khán giả đến rạp là người trẻ. Điều này không quá bất ngờ, nhưng là niềm vui và sự khích lệ rất lớn đối với ê kíp.

- Theo anh, yếu tố quan trọng nhất tạo nên sức hút của vở diễn là gì?

- Ngay từ khi dàn dựng, ê kíp đã tính toán rất kỹ về cảm xúc của khán giả khi xem một tác phẩm sân khấu. Thời lượng phải vừa đủ, để tránh gây mệt mỏi. Chúng tôi xác định yếu tố lịch sử là nền tảng, nhưng yếu tố nghệ thuật và giải trí cũng rất quan trọng. Vở diễn phải đạt được sự cân bằng, vừa truyền tải thông điệp, vừa tạo được cảm xúc. Khán giả hôm nay cảm nhận rất nhanh, nên không cần giải thích quá nhiều. Thay vào đó, họ cần được hòa mình vào các lớp diễn, được thăng hoa cùng nghệ sĩ. Khi khán giả và sân khấu có thể “gặp nhau” trong cảm xúc, đó chính là thành công lớn nhất.

- Việc kể trọn cuộc đời Phật hoàng Trần Nhân Tông bằng ngôn ngữ sân khấu tổng hợp đặt ra những thách thức gì trong dàn dựng?

- Đây là một thử thách rất lớn. Cuộc đời Phật hoàng có nhiều giai đoạn, nhiều lớp ý nghĩa, nếu kể theo cách truyền thống sẽ rất dài. Vì vậy, chúng tôi chọn cách tiếp cận bằng những lát cắt tiêu biểu, cô đọng nhưng giàu tính biểu đạt. Thách thức lớn nhất là làm sao để các thành viên trong ê kíp làm việc như một khối thống nhất. Mỗi người đều phải gạt bớt cái tôi cá nhân, cùng nhau chọn lọc những yếu tố tinh túy nhất để đưa vào vở diễn.

- Anh có thể chia sẻ rõ hơn về cách dung hòa giữa xiếc và cải lương để tạo nên một chỉnh thể thống nhất?

- Với chúng tôi, xiếc không phải là yếu tố độc lập mà là một phần của ngôn ngữ kể chuyện. Các tiết mục xiếc được đặt vào trong mạch tự sự của cải lương để bổ trợ, làm giàu cảm xúc. Chúng tôi cũng lựa chọn sân khấu vuông đa tầng thay vì sân khấu tròn để tận dụng tối đa ánh sáng, âm thanh và công nghệ trình chiếu. Những yếu tố thị giác hiện đại giúp tăng hiệu quả biểu đạt, tạo ra trải nghiệm gần với điện ảnh, nhưng vẫn giữ được hồn cốt sân khấu. Điều quan trọng là khán giả không thấy “kỹ thuật” phía sau, mà chỉ cảm nhận được câu chuyện qua sự hòa quyện nét đặc sắc của cải lương, xiếc.

- Khi chứng kiến đông đảo khán giả trẻ đến rạp, thậm chí đưa cả gia đình đi xem, cảm xúc của anh thế nào?

- Chúng tôi rất xúc động. Có những khán giả xem một lần rồi quay lại, nhớ từng chi tiết trên sân khấu. Có trường hợp nghệ sĩ gặp vấn đề sức khỏe, không thể ra diễn, khán giả cũng nhận ra và quan tâm, thậm chí chia sẻ trên mạng xã hội với hàng nghìn lượt theo dõi. Họ đồng hành và đang hợp sức lan tỏa vở diễn. Tôi nghĩ, khán giả trẻ không quay lưng với sân khấu về đề tài lịch sử. Họ có thể đã tìm hiểu về lịch sử trước đó và đến rạp để trải nghiệm cảm xúc, để thấy câu chuyện lịch sử được kể như thế nào. Vì vậy, vở diễn cần đáp ứng được cả yếu tố nghệ thuật, giải trí và truyền thông điệp tích cực.

- Những mô hình kết hợp như xiếc - cải lương có thể đóng góp như thế nào cho mục tiêu phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về Phát triển văn hóa Việt Nam?

- Việc kết hợp các loại hình nghệ thuật biểu diễn mở ra hướng đi mới cho sân khấu truyền thống, giúp kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với đời sống đương đại, từ đó lan tỏa giá trị nhân văn, lòng tự hào dân tộc. Nếu làm tốt, đây sẽ là một trong những cách để đưa nghệ thuật truyền thống phát triển xứng tầm trong bối cảnh mới.

- Trân trọng cảm ơn NSƯT Trần Quang Khải!

Yên Nga thực hiện