Nông thôn Việt Nam trước yêu cầu chuyển đổi, thích ứng và phát triển bền vững

Quang cảnh tọa đàm. (Ảnh: TQ)

Tọa đàm nhằm trao đổi, làm rõ những vấn đề đặt ra đối với quá trình chuyển đổi và phát triển bền vững nông thôn Việt Nam, qua đó cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ hoạch định, thực thi chính sách phát triển nông thôn trong giai đoạn mới.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, trong lịch sử dựng nước và giữ nước, nông thôn giữ vị trí đặc biệt đối với sự tồn tại và phát triển của dân tộc Việt Nam. Đây là không gian sinh sống, lao động, sáng tạo của nhiều thế hệ, nơi hình thành, lưu giữ và trao truyền những giá trị văn hóa, đạo đức, lối sống và tinh thần cộng đồng.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, trong tiến trình đổi mới và hội nhập, nông thôn Việt Nam đã có nhiều thay đổi quan trọng về kết cấu hạ tầng, tổ chức sản xuất, sinh kế và đời sống dân cư. Mối liên hệ giữa nông thôn với đô thị, giữa kinh tế địa phương với thị trường trong nước và quốc tế ngày càng chặt chẽ. Các hoạt động công nghiệp, dịch vụ, thương mại cùng những hình thức việc làm mới đang góp phần làm thay đổi không gian nông thôn.

Cùng với đó, nhu cầu, kỳ vọng và lựa chọn của người dân ngày càng đa dạng, đặt ra những yêu cầu mới đối với chính sách và quản trị phát triển. Quá trình này cũng làm xuất hiện những vấn đề cần được nhận diện đầy đủ, như chuyển dịch sinh kế gắn với yêu cầu nâng cao kỹ năng và bảo đảm an sinh; phát triển sản xuất đi cùng sức ép đối với tài nguyên, môi trường; mở rộng giao lưu văn hóa đặt ra yêu cầu gìn giữ bản sắc và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.

Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội phát biểu khai mạc. (Ảnh: TQ)

Khả năng tiếp cận cơ hội phát triển cũng khác nhau giữa các địa phương, nhóm xã hội và hộ gia đình. Vì vậy, đánh giá sự phát triển của nông thôn cần chú ý cả những thành tựu chung lẫn trải nghiệm cụ thể của người dân.

Báo cáo quốc gia Nông thôn Việt Nam 2026: Chuyển đổi, thích ứng, phát triển bền vững được xây dựng với mong muốn góp phần nhận diện, thảo luận những vấn đề trên từ góc độ khoa học xã hội và nhân văn, trên cơ sở kết nối các cách tiếp cận liên ngành.

Phân tích ba nội dung trong chủ đề báo cáo, Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn cho rằng, chuyển đổi tạo ra những điều kiện, cơ hội và thách thức mới; thích ứng phản ánh năng lực ứng phó, điều chỉnh và chủ động lựa chọn của các chủ thể; còn phát triển bền vững là định hướng để xem xét chất lượng và hiệu quả lâu dài của những thay đổi đó.

Từ góc độ này, cần quan tâm đến cách người dân tham gia và tác động trở lại quá trình chuyển đổi. Người dân nông thôn có kinh nghiệm, tri thức, mạng lưới quan hệ và năng lực sáng tạo được tích lũy trong thực tiễn. Những nguồn lực này cần được nhận diện, phát huy và hỗ trợ bằng các điều kiện phù hợp. Chính sách có cơ sở vững chắc hơn khi được xây dựng từ sự thấu hiểu nhu cầu, khả năng và nguyện vọng của người dân, đồng thời tạo điều kiện để họ tham gia những quyết định liên quan cuộc sống của mình.

Báo cáo đề cập nhiều chủ đề có mối liên hệ chặt chẽ, gồm quan điểm về phát triển nông thôn trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng; chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo định hướng xanh và số; hiện đại hóa nông nghiệp, xã hội nông thôn; tái cấu trúc không gian văn hóa; quản trị cộng đồng và phát triển bền vững khu vực nông thôn, vùng Thủ đô. Qua đó, báo cáo hướng tới đặt những thay đổi về kinh tế trong mối quan hệ với tổ chức xã hội, văn hóa và môi trường sống.

Đáng chú ý, các vấn đề về văn hóa làng xã, thiết chế văn hóa cơ sở, tổ chức và hoạt động của cộng đồng nông thôn được xem xét trong bối cảnh phát triển mới. Đây là những phương diện gần gũi của đời sống hằng ngày, có ảnh hưởng đến sự đồng thuận, khả năng hợp tác và hiệu quả thực hiện chính sách. Việc quan tâm đến những vấn đề này góp phần làm rõ nền tảng xã hội của phát triển, đồng thời cho thấy yêu cầu kết nối quản trị với việc phát huy vai trò cộng đồng.

Tại tọa đàm, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Anh, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, trình bày tổng quan nội dung báo cáo. Các chuyên gia, nhà khoa học tham gia bình luận, trao đổi về những vấn đề đặt ra từ các nội dung nghiên cứu.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Anh, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, trình bày tổng quan nội dung báo cáo. (Ảnh: TQ)

Tiến sĩ Nguyễn Thị Mai Hoa, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng báo cáo có giá trị khoa học và thực tiễn, thể hiện cách tiếp cận đa chiều đối với những vấn đề đặt ra trong quá trình chuyển đổi, thích ứng và phát triển bền vững nông thôn Việt Nam.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Mai Hoa, điểm nổi bật của báo cáo là sự hội tụ nhiều góc nhìn và kinh nghiệm nghiên cứu, qua đó góp phần nhận diện đầy đủ hơn những biến đổi của nông thôn hiện nay. Thông qua tám chuyên đề, báo cáo làm rõ vị trí, vai trò của nông thôn trong bối cảnh mới, từ các giá trị truyền thống, sự gắn kết cộng đồng, bản sắc văn hóa đến những vấn đề về con người, nguồn nhân lực và yêu cầu chuyển đổi trong phát triển.

Bà Mai Hoa nhấn mạnh, giá trị của báo cáo không chỉ nằm ở kết quả nghiên cứu khoa học mà còn ở khả năng cung cấp luận cứ phục vụ công tác hoạch định và thực thi chính sách. Sự kết hợp giữa góc nhìn của các nhà khoa học với kinh nghiệm thực tiễn của những người từng tham gia công tác quản lý, xây dựng chính sách góp phần mở rộng cách tiếp cận, giúp nhận diện rõ hơn những vấn đề cần giải quyết trong phát triển nông thôn.

Tiến sĩ Cao Đức Phát, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhấn mạnh: Sự hội tụ của các góc nhìn và kinh nghiệm nghiên cứu là cơ sở quan trọng để nhận diện đầy đủ hơn những biến đổi của nông thôn, đồng thời kết nối tri thức khoa học với yêu cầu hoạch định và thực thi chính sách.

Từ góc nhìn quản lý ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn, ông cho rằng cần nhìn nhận nông thôn như một không gian phát triển đa chức năng, nơi sản xuất, sinh kế, đời sống cộng đồng, văn hóa và hệ sinh thái có quan hệ chặt chẽ.

Đề cập ba nội dung “chuyển đổi”, “thích ứng” và “phát triển bền vững” trong tên gọi báo cáo, Tiến sĩ Cao Đức Phát nhấn mạnh yêu cầu tạo ra những cơ hội phát triển mới, nâng cao năng lực ứng phó và tính chủ động của người dân, cộng đồng, các thiết chế quản trị; đồng thời bảo đảm hài hòa giữa lợi ích trước mắt với trách nhiệm lâu dài. Trong tiến trình đó, người dân nông thôn phải giữ vai trò chủ thể, được tham gia quyết định và thụ hưởng công bằng những thành quả phát triển.

QUỲNH NGUYỄN