Nông sản Việt Nam: Phát triển theo chuỗi giá trị, nâng tầm vị thế trên bản đồ thế giới

Việt Nam khẳng định vững chắc vị thế là một trong ba quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. (Ảnh: TTXVN)

51 năm qua - kể từ ngày đất nước thống nhất, ngành nông nghiệp Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc, chuyển từ “thiếu hụt lớn” sang “phát triển nông nghiệp tương đối toàn diện,” không chỉ bảo đảm được an ninh lương thực trong nước, mà còn góp phần bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu.

Những con số kỷ lục về kim ngạch, vị thế dẫn đầu ở nhiều mặt hàng chủ lực, đặc biệt là gạo, càphê, rau quả, hạt điều, cùng sự hiện diện tại hơn 200 thị trường quốc tế không chỉ là thành tựu kinh tế, mà còn là minh chứng cho bước chuyển mình mạnh mẽ sang tư duy “kinh tế nông nghiệp.”

Trong giai đoạn phát triển mới, liên kết chuỗi giá trị, phát triển kinh tế tư nhân và hội nhập sâu rộng đang trở thành “chìa khóa vàng” để nông sản Việt tiếp tục nâng tầm, khẳng định vị thế trên bản đồ thế giới.

Sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy sản xuất

Nhìn lại thời điểm năm 1975, khi đất nước vừa thống nhất, nền nông nghiệp Việt Nam đứng trước muôn vàn khó khăn. Trong đó, tổng sản lượng lúa cả nước chỉ đạt 5,49 triệu tấn, năng suất bình quân 21,1 tạ/ha.

Thanh Long. (Nguồn ảnh: TTXVN)

Với dân số 46,5 triệu người, bình quân lương thực đầu người lúc bấy giờ ở mức rất thấp, buộc Việt Nam phải nhập khẩu tới 880.000 tấn lương thực quy thóc. Trong bối cảnh đó, chăn nuôi cũng nhỏ lẻ, năng suất thấp; xuất khẩu nông sản gần như không đáng kể, tổng kim ngạch chưa tới 100 triệu USD.

Tuy nhiên, sau hơn nửa thế kỷ, bức tranh nông sản Việt Nam đã thay đổi hoàn toàn. Trong suốt nhiều năm qua, Việt Nam không chỉ bảo đảm vững chắc an ninh lương thực trong nước mà còn trở thành một trong ba quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Nông nghiệp cũng đã chuyển từ độc canh cây lúa sang phát triển toàn diện, đa ngành, đa giá trị.

Đến nay, Việt Nam đã trở thành một trong những cường quốc sản xuất và xuất khẩu nông sản trên thế giới. Tính cả trên quy mô xuất khẩu và GDP thì ngành nông nghiệp đứng trong nhóm 20 quốc gia hàng đầu.

Nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam đứng nhóm dẫn đầu như: Lúa gạo, cà phê, hồ tiêu, điều, thủy sản, lâm nghiệp, trái cây,... Nông sản Việt Nam đã chinh phục được các thị trường khó tính nhất và có mặt ở 200 quốc gia trên thế giới. Xuất khẩu nông sản mang về thặng dư thương mại lớn cho toàn nền kinh tế. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản đạt 70,09 tỷ USD; dự kiến năm 2026 phấn đấu đạt 73-74 tỷ USD.

Sầu riêng xuất khẩu được tập kết tại một vựa trái cây ở huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai. (Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN)

Những thành tựu đó không chỉ đến từ cải cách thể chế, mà còn nhờ sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy sản xuất. Nông nghiệp không còn đơn thuần là “trồng và thu hoạch” mà đã bước sang giai đoạn “kinh tế nông nghiệp” - nơi giá trị, thị trường và chuỗi cung ứng trở thành yếu tố quyết định.

Đặc biệt, theo định hướng của Nghị quyết số 19-NQ/TW về “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” và Quyết định số 150/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050,” Việt Nam đang xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại, lấy nông dân làm trung tâm, phát triển theo hướng tích hợp đa giá trị, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản đạt 70,09 tỷ USD; năm 2026 phấn đấu đạt 73-74 tỷ USD.

Tuy vậy, một trong những “điểm nghẽn” lớn của nông nghiệp Việt Nam trong thời gian dài, suốt nhiều năm qua, là sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ, thiếu liên kết. Điều này khiến giá trị gia tăng thấp, dễ bị tổn thương trước biến động thị trường. Vì vậy, việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị đang trở thành xu hướng tất yếu. Thực tế tại tỉnh Lai Châu cho thấy rõ điều này.

Ông Nguyễn Thành Đồng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu, cho biết địa phương có điều kiện tự nhiên rất đặc thù, với tỷ lệ che phủ rừng đạt gần 54%, hệ sinh thái đa dạng và quỹ đất còn nhiều dư địa phát triển. Tuy nhiên, điều quan trọng để phát triển không chỉ nằm ở quy mô, mà là cách tổ chức sản xuất đang dần thay đổi.

“Từ chỗ manh mún, nhỏ lẻ, người dân đã từng bước tham gia vào các vùng nguyên liệu tập trung, có định hướng rõ ràng hơn về thị trường. Đây chính là tiền đề để Lai Châu chuyển sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu, gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ và xây dựng thương hiệu,” ông Đồng nói.

Những cây sâm Lai Châu đã được ươm thành công, tạo tín hiệu vui trong việc phát triển và bảo tồn nguồn dược liệu quý để phát triển kinh tế dưới tán rừng. (Ảnh: Quý Trung/ TTXVN)

Minh chứng thấy rõ là, tỉnh Lai Châu đã hình thành các vùng sản xuất tập trung mang tính hàng hóa quy mô lớn với khoảng 11.000 ha chè, gần 13.000 ha quế, 7.500 ha mắc ca, khoảng 8.000 ha cây ăn quả và khoảng 4.000 ha lúa chuyên canh. Không chỉ dừng ở trồng trọt, lĩnh vực thủy sản cũng có bước phát triển đáng kể với mô hình nuôi cá nước lạnh và nuôi cá lồng trên lòng hồ đạt khoảng 144.000 m³ lồng.

Ngoài ra, việc phát triển sâm Lai Châu đang được xem là hướng đi chiến lược. Với mục tiêu phát triển khoảng 3.000 ha sâm vào năm 2030, Lai Châu đã ban hành nghị quyết chuyên đề, xác định rõ các vùng có điều kiện phù hợp. Cùng với đó là xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển dược liệu gắn với định hướng nông nghiệp xanh. Một trong những nhiệm vụ quan trọng hiện nay là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, nghiên cứu khoa học để tiến tới công nhận tiêu chuẩn quốc gia và đưa sâm Lai Châu vào Dược điển. Đây là bước đi mang tính nền tảng, khẳng định vị thế sâm Lai Châu trên thị trường.

Đặc biệt, liên kết chuỗi được xác định là giải pháp trọng tâm để nâng tầm nông sản. Liên kết chuỗi không chỉ dừng lại ở sản xuất mà còn bao gồm chế biến, logistics và thị trường. Khi doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cùng tham gia, giá trị nông sản sẽ được nâng lên và tăng khả năng cạnh tranh.

Việt Nam đang xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại, lấy nông dân làm trung tâm. (Nguồn ảnh: TTXVN)

Tiếp tục mở rộng thị trường, khẳng định vị thế

Tiếp nối hành trình phát triển, năm 2026 được xem là “thời cơ vàng” cho ngành nông nghiệp khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025, về phát triển kinh tế tư nhân. Thông qua liên kết chuỗi giá trị và hội nhập sâu rộng, nông sản Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để nâng tầm vị thế trên bản đồ thế giới. Đây cũng là bước ngoặt quan trọng, lần đầu tiên khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế.

Nghị quyết không chỉ tạo môi trường thuận lợi mà còn thay đổi căn bản tư duy của doanh nghiệp: Từ sản xuất nhỏ lẻ sang đầu tư bài bản, từ thị trường nội địa sang chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này có ý nghĩa với lĩnh vực nông nghiệp - nơi doanh nghiệp đóng vai trò “nhạc trưởng” trong liên kết chuỗi.

Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, không chỉ tạo môi trường thuận lợi mà còn thay đổi căn bản tư duy của doanh nghiệp: Từ sản xuất nhỏ lẻ sang đầu tư bài bản, từ thị trường nội địa sang chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng cao, thị trường biến động, doanh nghiệp buộc phải tái cấu trúc, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nghị quyết số 68 chính là “đòn bẩy” giúp doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới, ứng dụng công nghệ, đầu tư vào chế biến sâu để nâng giá trị nông sản.

Song song với tái cơ cấu trong nước, Việt Nam cũng đã và đang thúc đẩy hợp tác quốc tế nhằm mở rộng thị trường và nâng cao giá trị nông sản.

Đơn cử, thời gian qua, hợp tác nông nghiệp giữa Việt Nam và Trung Quốc tiếp tục được tăng cường, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu nông sản. Trung Quốc duy trì là thị trường nhập khẩu lớn nhất nhiều mặt hàng như rau quả, thủy sản của Việt Nam. Hai bên cũng đang đẩy mạnh kết nối vùng trồng, mở rộng danh mục nông sản xuất khẩu chính ngạch, đồng thời phối hợp kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc. Hoạt động thông quan tại các cửa khẩu được cải thiện, góp phần nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng và thúc đẩy tăng trưởng thương mại nông sản song phương.

Bưởi xuất khẩu. (Nguồn ảnh: TTXVN)

Đối với Ấn Độ, tại cuộc làm việc với Đại sứ Tshering W. Sherpa, chiều 24/4 vừa qua, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cũng bày tỏ mong muốn hai bên tiếp tục phối hợp chặt chẽ để thúc đẩy thương mại nông sản, hướng tới nâng cao kim ngạch xuất khẩu giữa hai quốc gia. Phía Ấn Độ cũng bày tỏ mong muốn Việt Nam tạo điều kiện để nho Ấn Độ tiếp cận thị trường, đồng thời thúc đẩy nhập khẩu sầu riêng của Việt Nam, loại trái cây được người tiêu dùng ưa chuộng.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng tăng cường hợp tác với Malaysia. Tại cuộc tiếp và làm việc với Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và An ninh lương thực Datuk Seri Haji Mohamad Bin Sabu, ngày 23/4, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết Việt Nam hoan nghênh và luôn duy trì quan hệ thương mại công bằng với Malaysia. Tại buổi làm việc, hai bộ trưởng đã ký Bản ghi nhớ hợp tác trong lĩnh vực nông nghiệp, nhằm tăng cường phối hợp trên các lĩnh vực nông nghiệp và an ninh lương thực, trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau.

Ngoài ra, hợp tác với Philippines, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác trên thế giới, cũng đã và đang được Việt Nam đẩy mạnh. Những nỗ lực này cho thấy Việt Nam không chỉ xuất khẩu nông sản mà còn từng bước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, hướng tới phát triển bền vững.

Điều đó cho thấy sau 51 năm phát triển, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng tự hào. Tuy nhiên, chặng đường phía trước đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ hơn nữa, từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang tăng trưởng dựa vào giá trị. Trong đó, liên kết chuỗi, phát triển kinh tế tư nhân, đẩy mạnh hội nhập và xây dựng thương hiệu chính là những trụ cột để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững trong kỷ nguyên mới.

Khi những yếu tố trên được kết hợp đồng bộ, nông sản Việt Nam không chỉ đứng vững, mà còn vươn xa trên bản đồ thế giới. Đó không chỉ là câu chuyện của kinh tế, mà còn là hành trình khẳng định vị thế, bản lĩnh và trí tuệ của một nền nông nghiệp đang chuyển mình mạnh mẽ./.

Lúa gạo. (Nguồn ảnh: TTXVN)

(Vietnam+)