Nông nghiệp muốn đi xa, cơ giới hóa phải bắt nhịp cùng tổ chức sản xuất

Cơ giới hóa nông nghiệp không đồng nghĩa với nhiều máy móc Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, những năm qua, cơ giới hóa nông nghiệp đã có bước phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những động lực quan trọng nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất và thúc đẩy hiện đại hóa ngành nông nghiệp.

Số liệu tổng điều tra nông nghiệp năm 2025 cho thấy cả nước có gần 57.800 máy kéo công suất lớn, tăng gần 80% so với năm 2016; hơn 35.400 máy gặt đập liên hợp, tăng tương ứng gần 38%. Những con số này phản ánh rõ sự thay đổi của phương thức sản xuất: máy móc ngày càng thay thế sức lao động thủ công, đồng thời mở ra dư địa ứng dụng công nghệ chính xác, tự động hóa và số hóa.

Theo ông Vũ Văn Tiến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, cơ giới hóa không chỉ giúp tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản mà còn góp phần giảm tổn thất sau thu hoạch, cải thiện điều kiện làm việc cho nông dân và thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh trong nông nghiệp. Nhưng đây mới chỉ là "một nửa câu chuyện".

Bức tranh cơ giới hóa hiện vẫn có những mảng màu rất khác nhau. Lúa gạo đang dẫn đầu với tỷ lệ làm đất đạt trên 95%, thu hoạch trên 90%. Đồng bằng sông Cửu Long là vùng có mức độ cơ giới hóa sản xuất lúa cao nhất cả nước, đóng vai trò tiên phong trong đưa máy móc và tiến bộ kỹ thuật vào đồng ruộng.

Tuy nhiên, ngay cả với ngành hàng đã cơ giới hóa mạnh nhất, những “điểm nghẽn” vẫn tồn tại. Báo cáo của Viện Lúa đồng bằng sông Cửu Long chỉ ra các khâu gieo sạ, bón phân và quản lý sau thu hoạch vẫn là những mắt xích cần được cải thiện.

Ông Nguyễn Đức Long, Viện trưởng Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ chia sẻ, thực trạng cơ giới hóa hiện nay không đơn giản là thiếu máy. Vấn đề lớn hơn là thiếu sự đồng bộ giữa các công đoạn.

Cụ thể như làm đất bằng máy hiện đại nhưng gieo sạ vẫn thủ công; thu hoạch bằng máy liên hợp nhưng sau thu hoạch thiếu sấy, kho bảo quản và logistics phù hợp thì giá trị tạo ra vẫn chưa tương xứng. Cơ giới hóa một vài khâu không thể tự động biến một nền sản xuất nhỏ lẻ thành nền nông nghiệp hiện đại.

Thực tế, sản xuất lúa đã đạt mức cơ giới hóa cao ở khâu làm đất và thu hoạch như thiết bị bay không người lái, hệ thống tưới tiết kiệm và cảm biến môi trường ngày càng được ứng dụng. Nhưng cơ giới hóa vẫn thiếu đồng bộ ở gieo trồng chính xác, thu hoạch rau màu, cà phê, sấy, bảo quản và logistics. Trong khi đó, đất đai phân tán, bờ thửa nhỏ, hạ tầng nội đồng hạn chế và dữ liệu chưa liên thông tiếp tục làm giảm hiệu quả vận hành máy móc.

Chính những nguyên nhân này nên không thể yêu cầu một doanh nghiệp bỏ vốn lớn mua máy móc công nghệ cao nếu thiết bị phải hoạt động trên những thửa ruộng manh mún, đường nội đồng không đáp ứng, vùng nguyên liệu chưa được tổ chức và máy không có đủ thời gian khai thác. Cũng không thể kỳ vọng nông dân tự đầu tư đầy đủ các thiết bị đắt tiền khi quy mô sản xuất nhỏ và đầu ra thiếu ổn định.

Nếu lúa gạo đã có những bước tiến rõ rệt thì ở cây ăn quả và rau màu, mức độ cơ giới hóa vẫn thấp hơn. Đây lại là những ngành hàng có tiềm năng tạo giá trị lớn, nhưng đòi hỏi máy móc chuyên dụng và công nghệ phù hợp hơn rất nhiều.

Cây ăn quả không thể áp dụng nguyên mẫu mô hình máy móc của cây lúa. Rau màu cũng vậy. Từ gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch, phân loại đến sơ chế, mỗi công đoạn đều cần thiết bị có độ chính xác cao, phù hợp với từng loại cây và điều kiện canh tác. Đó là lý do cơ giới hóa nông nghiệp không thể chỉ được đo bằng số lượng máy kéo hay máy gặt. Câu hỏi quan trọng hơn là máy móc đang giúp nông dân giảm được bao nhiêu chi phí, giảm bao nhiêu tổn thất và tạo thêm bao nhiêu giá trị cho nông sản.

Đặc biệt, khâu sau thu hoạch cần được coi là “mắt xích vàng”. Nếu sản xuất đã cơ giới hóa nhưng thu hoạch xong lại thiếu máy sấy, kho lạnh, hệ thống phân loại, đóng gói và logistics thì phần giá trị tạo ra trên đồng ruộng có thể tiếp tục bị thất thoát. Cơ giới hóa vì thế phải đi từ đồng ruộng đến nhà máy và thị trường, thay vì dừng lại ở chiếc máy trên ruộng.

Một trong những vấn đề đáng lưu ý là không có nhiều doanh nghiệp lớn thực sự mặn mà với đầu tư vào nông nghiệp. Rủi ro thời tiết, thị trường, đất đai, vốn dài hạn và khả năng thu hồi vốn khiến nông nghiệp vẫn là lĩnh vực khó hấp dẫn dòng vốn lớn.

Trong bối cảnh đó, nếu để từng hộ nông dân tự mua máy, tự vận hành và tự tìm đầu ra, rất khó hình thành một hệ thống cơ giới hóa hiện đại, .

Giải pháp phù hợp hơn là phát triển các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cơ giới hóa, hợp tác xã dịch vụ và các trung tâm dịch vụ nông nghiệp theo vùng sản xuất. Người nông dân không nhất thiết phải sở hữu máy móc; họ cần được tiếp cận dịch vụ máy móc đúng thời điểm, đúng kỹ thuật và với chi phí hợp lý.

Đây cũng là cách giải bài toán vốn. Một máy móc được nhiều hộ, nhiều hợp tác xã cùng sử dụng sẽ có hiệu suất khai thác cao hơn nhiều so với việc mỗi hộ sở hữu một chiếc máy nhưng chỉ sử dụng vài tuần trong năm.

Xa hơn, doanh nghiệp cần chuyển từ bán máy sang cung cấp giải pháp trọn gói như thiết bị, phần mềm, dữ liệu, vận hành, bảo dưỡng và dịch vụ sau thu hoạch. Khi đó, cơ giới hóa mới thực sự trở thành một ngành dịch vụ có khả năng sinh lời, thay vì chỉ là khoản đầu tư lớn ban đầu.

Muốn máy móc hoạt động hiệu quả, cần những vùng sản xuất đủ lớn; muốn có vùng sản xuất đủ lớn, phải giải được bài toán tích tụ, tập trung đất đai; muốn doanh nghiệp đầu tư, phải có vùng nguyên liệu ổn định và thị trường đầu ra; muốn vận hành máy móc chính xác, phải có dữ liệu liên thông. Nói cách khác, cơ giới hóa không thể tách rời quá trình tổ chức lại sản xuất nông nghiệp, ông Nguyễn Đức Long cho biết thêm.

Cùng với đó là đầu tư hạ tầng nội đồng, giao thông phục vụ máy móc, thủy lợi, điện, kho bảo quản và logistics. Các cơ sở dữ liệu về đất đai, cây trồng, mùa vụ, thời tiết và thị trường cũng cần được kết nối để máy móc không chỉ “làm thay sức người” mà còn có thể vận hành theo dữ liệu. Đây chính là là bước chuyển từ “cơ giới hóa bằng máy” sang “cơ giới hóa bằng công nghệ và dữ liệu”.

Đức Hiền