'Nới' thể chế để Thủ đô hướng tới tầm nhìn trăm năm

Khi "đặc thù" không còn là đặc thù

Trong căn phòng làm việc tại nhà riêng trên phố Phù Đổng Thiên Vương, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam lật lại những tập tài liệu đã sờn mép. Ông là người đã 2 lần trực tiếp tham gia phản biện sửa Luật Thủ đô trước đây. Và lần này, khi Hà Nội chuẩn bị sửa luật trong bối cảnh hoàn toàn mới, ông tiếp tục được mời góp ý.

Các chuyên gia cho rằng, việc sửa Luật Thủ đô là bước đi cần thiết để trao quyền thực chất, mở dư địa phát triển cho Hà Nội.

"Không phải ngẫu nhiên mà Luật Thủ đô lại được sửa đổi đúng thời điểm này. Bối cảnh khác, tầm nhìn cũng khác, việc sửa luật là tất yếu", ông Nghiêm nhìn nhận.

Theo ông, Hà Nội vừa được phê duyệt 2 quy hoạch quan trọng và đang tích hợp thành một quy hoạch chung với tầm nhìn dài hạn chưa từng có. Nếu các lần lập quy hoạch trước đây chỉ đặt tầm nhìn 40-45 năm, thì lần này Hà Nội hướng tới tầm nhìn 100 năm, một "bước nhảy" cả về không gian phát triển lẫn tư duy quản trị.

Cùng đó, cấu trúc phát triển đô thị cũng thay đổi mạnh. Từ 5 cực tăng trưởng trước đây, quy hoạch mới định hình 9 cực tăng trưởng, 9 hành lang kinh tế và nhiều không gian phát triển mới.

"Quy mô, tốc độ và mức độ phức tạp của đô thị Hà Nội trong 100 năm tới sẽ hoàn toàn khác. Nếu luật không được "nới", không đủ linh hoạt và thực quyền, quy hoạch dù tốt đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống", ông Nghiêm nhìn nhận.

Theo ông, Luật Thủ đô 2024 từng đặt kỳ vọng tạo ra các cơ chế, chính sách đặc thù để Hà Nội phát triển. Thế nhưng, thực tiễn cho thấy chỉ sau thời gian ngắn, đặc biệt sau vận hành chính quyền 2 cấp, nhiều nội dung vốn được coi là vượt trội đã không còn là "đặc thù" riêng của Thủ đô.

Sửa luật là tất yếu

Theo ông Lê Tuấn Phong, Phó vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp), Luật Thủ đô 2024 (có hiệu lực từ 1/1/2025; một số nội dung từ 1/7/2025) đã đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lập pháp đối với Hà Nội.

Luật không chỉ thay thế Luật Thủ đô 2012 mà còn thiết lập khung thể chế đặc thù, trao quyền chủ động lớn hơn cho chính quyền Thủ đô trong quản trị, phát triển và huy động nguồn lực.

Tuy nhiên, ông Phong cũng thừa nhận, sau khi Luật Thủ đô được ban hành, nhiều luật khác trong quá trình sửa đổi, bổ sung, thay thế đã nghiên cứu, kế thừa các quy định của Luật để áp dụng chung. Thậm chí có nội dung còn thuận lợi, mạnh mẽ hơn so với Luật Thủ đô về cùng một vấn đề.

Vì vậy, không ít quy định trước đây được coi là "đặc thù" của Thủ đô nay đã trở thành cơ chế chung của cả nước, ảnh hưởng đến quá trình xây dựng các văn bản triển khai thi hành Luật Thủ đô của thành phố và việc rà soát, lựa chọn căn cứ áp dụng.

Bên cạnh đó, Luật Thủ đô cũng quy định một số cơ chế mới, khó, có tác động lớn đến đời sống kinh tế - xã hội của Thủ đô, đòi hỏi phải nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng, toàn diện để bảo đảm văn bản hướng dẫn có chất lượng, hiệu quả và khả thi.

Yêu cầu đổi mới tư duy thể chế

Theo Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội Nguyễn Trọng Kỳ Anh, việc xây dựng quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm không đơn thuần là một nhiệm vụ kỹ thuật, mà là quá trình chuyển đổi tư duy phát triển.

Thực tiễn hơn mười năm triển khai quy hoạch chung Thủ đô cho thấy, nhiều hạn chế mang tính cấu trúc, từ tầm nhìn chưa đủ linh hoạt, mối quan hệ chưa chặt chẽ giữa quy hoạch và hạ tầng, đến thiếu cơ sở dữ liệu tích hợp và công cụ giám sát hiệu quả. Những bất cập này không thể giải quyết triệt để nếu thiếu một khung thể chế đủ mạnh.

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, với tầm nhìn trăm năm, đòi hỏi Luật Thủ đô phải được điều chỉnh tương xứng, vừa mang tính kế thừa, vừa đủ linh hoạt để tháo gỡ các điểm nghẽn lớn như ùn tắc giao thông, ngập lụt, biến đổi khí hậu và áp lực hạ tầng đô thị.

Ông cho rằng, nội dung then chốt là phải tăng cường thực chất việc phân cấp, phân quyền cho Hà Nội, nhất là đối với các dự án trọng điểm, quy mô lớn.

Thực tế triển khai các dự án như Vành đai 3, Vành đai 4 hay trục phát triển hai bên sông Hồng cho thấy, nếu không trao đủ thẩm quyền, việc giải quyết thủ tục sẽ kéo dài, làm chậm tiến độ phát triển. Luật Thủ đô (sửa đổi) cần thể chế hóa rõ ràng hơn các quyền mà Quốc hội đã từng trao cho Hà Nội thông qua các nghị quyết chuyên đề.

Tạo cơ chế đủ mạnh

Cũng theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, luật sửa đổi cần có cơ chế mạnh hơn để huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là nguồn lực trí thức.

"Hà Nội là trung tâm lớn về trí tuệ và khoa học, nhưng việc phát huy vai trò của đội ngũ trí thức vẫn chưa tương xứng. Luật lần này cần tạo điều kiện để huy động hiệu quả cả nguồn lực tài chính và chất xám xã hội", ông Nghiêm nói và bày tỏ kỳ vọng

Luật sửa đổi sẽ tạo ra tác động sâu rộng hơn, không chỉ khẳng định vai trò đầu tàu của Hà Nội, mà còn làm rõ trách nhiệm của cả nước với Thủ đô, đặc biệt trong các vấn đề mang tính liên vùng như sông Hồng, biến đổi khí hậu và liên kết phát triển vùng.

Đồng quan điểm, ông Trần Ngọc Chính, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, sửa Luật Thủ đô trong giai đoạn hiện nay cần được tiếp cận theo tư duy dài hạn, nhằm tạo ra cơ chế đủ mạnh để quản lý và phát triển Hà Nội tương xứng với vai trò Thủ đô.

Luật không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt, mà phải có tầm nhìn trăm năm, đặt Hà Nội trong quỹ đạo phát triển của một quốc gia đang vươn lên, với yêu cầu cao về chất lượng đô thị, văn hóa và bản sắc.

Kim Thoa