Nỗi lo chưa từng nguôi của người làng nón Chuông

Chợ Chuông (hay chợ nón làng Chuông) là phiên chợ truyền thống nổi tiếng của làng Chuông, xã Thanh Oai, Hà Nội. Đây không chỉ là nơi giao thương của người dân địa phương mà còn là không gian văn hóa đặc trưng gắn liền với nghề làm nón lá đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Đến nay, chợ vẫn duy trì sáu phiên mỗi tháng vào các ngày 4, 10, 14, 20, 24 và 30 âm lịch. Mỗi phiên chợ là dịp để những người làm nghề, buôn bán nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm gặp gỡ, trao đổi hàng hóa, tạo nên một bức tranh sinh động về làng nghề truyền thống ngay tại thủ đô Hà Nội.

Chợ Chuông (xã Thanh Oai, Hà Nội) từ lâu được biết đến là phiên chợ truyền thống gắn liền với làng nghề nón lá nổi tiếng hàng trăm năm tuổi.

Gắn bó gần nửa thế kỷ giữ nghề cung cấp nguyên liệu làm nón

Gắn bó với chợ Chuông suốt gần nửa thế kỷ, bà Lê Thị Xuyến (64 tuổi) được nhiều người biết đến là một trong số những hộ kinh doanh nguyên liệu làm nón lâu năm nhất tại đây.

Chia sẻ với phóng viên Tạp chí Đời sống và Pháp luật, bà cho biết mình đã có 48 năm buôn bán tại chợ Chuông. "Tôi bán ở đây được 48 năm rồi, gần như gắn bó cả cuộc đời với cái chợ này", bà Xuyến tươi cười nói.

Gian hàng của bà cung cấp đa dạng nguyên vật liệu phục vụ nghề làm nón như thước cắt nón, nức nón, len lồng nón, quai nón, dây chằng và dầu quang dùng để tăng độ bền cho sản phẩm.

"Trong các nguyên liệu để làm nên một chiếc nón, tôi có thể cung cấp khoảng 80%. Gần như đầy đủ các thành phần cấu tạo nên chiếc nón truyền thống, chỉ còn thiếu một số vật liệu chuyên biệt khác", bà Xuyên chia sẻ đầy tự hào.

Bà Lê Thị Xuyến đã 48 năm buôn bán tại chợ Chuông.

Không chỉ phục vụ người dân địa phương, khách hàng của bà Xuyến còn đến từ nhiều tỉnh, thành khác nhau. Bên cạnh việc bán lẻ, cửa hàng còn cung cấp hàng với số lượng lớn cho các đầu mối kinh doanh.

"Khách thập phương đến mua nhiều lắm. Có người mua vài cân, có người mua cả yến hàng nguyên liệu. Nhiều khách quen ở xa không có thời gian đến chợ thì gọi điện đặt hàng, tôi cũng hỗ trợ mang đến tận nơi", bà cho biết.

Tuy nhiên, theo người phụ nữ đã gắn bó gần nửa thế kỷ với nghề, sức mua thời gian gần đây có phần giảm sút do thời tiết nắng nóng. "Mùa hè thường là thời điểm đông khách hơn, nhưng những ngày cuối tháng 6 năm nay do nóng quá lượng người đến chợ đã thưa vắng hơn trước", bà Xuyến bày tỏ.

Dẫu vậy, điều khiến bà Xuyến trăn trở nhất không phải chuyện buôn bán mà là nguy cơ mai một của nghề truyền thống. "Đây là nghề của làng, có lịch sử hàng trăm năm rồi. Từ thời các cụ để lại đến nay, nghề đã ngấm vào máu của người dân nơi đây. Nhưng hiện nay thu nhập từ nghề không còn đủ sức hấp dẫn người trẻ như trước", bà trải lòng.

Chợ Chuông không chỉ bán nón mà còn cung cấp nguyên liệu làm nón.

Theo bà Xuyến, chính quyền địa phương cùng các cơ quan chức năng đang quan tâm hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề nhằm giữ gìn những giá trị văn hóa lâu đời. Nếu trước đây người dân phải buôn bán trong điều kiện tạm bợ thì nay đã có khu vực riêng dành cho làng nghề, tạo điều kiện thuận lợi cho việc kinh doanh và đón khách tham quan.

Một nét đặc trưng khác của chợ Chuông là họp chợ từ rất sớm. "Khoảng 4 giờ sáng chợ đã đông đúc rồi. Thậm chí từ 3 giờ 30 phút nhiều người đã có mặt ở chợ. Đây là truyền thống từ lâu đời của làng", bà Xuyến cho biết thêm.

Những mắt xích thầm lặng phía sau mỗi chiếc nón

Đằng sau mỗi chiếc nón Chuông hoàn chỉnh là sự góp sức của nhiều công đoạn và nhiều người thợ khác nhau, trong đó có những người chuyên làm khuôn nón, bộ phận được xem là "xương sống" để tạo nên hình dáng của sản phẩm.

Tại chợ Chuông, bà Oánh một người thợ đã gắn bó với nghề làm khuôn nón suốt nhiều thập kỷ cho biết: "Gia đình tôi tự làm khuôn nón để bán. Muốn làm được chiếc nón đẹp thì phải có khuôn chuẩn. Không có khuôn thì không thể làm ra nón được".

Bà Oánh đã gắn bó với nghề làm khuôn nón suốt nhiều thập kỷ.

Theo bà Oánh, mỗi địa phương lại có một kiểu khuôn khác nhau, tạo nên nét riêng cho sản phẩm của từng vùng. Chẳng hạn, khuôn nón của làng Chuông có phần dáng mềm mại, cân đối hơn, trong khi một số địa phương khác như Văn Điển hay Quốc Oai lại có thiết kế riêng phù hợp với kiểu nón đặc trưng của từng nơi.

"Vùng Văn Điển thường làm nón sâu hơn nên khuôn cũng khác. Mỗi nơi có một mẫu khuôn riêng để tạo nên đặc điểm nhận diện của sản phẩm", bà Oánh giải thích.

Khuôn làm nón chính "xương sống" tạo nên hình dáng của sản phẩm.

Ngồi ở một góc nhỏ cạnh chùa là gian hàng của bà Phạm Thị Thằm, người đã ngoài 60 tuổi và có hơn 30 năm gắn bó với việc cung cấp nguyên liệu làm nón.

Mặt hàng chính của bà là lá làm nón - một trong những nguyên liệu quan trọng nhất để tạo nên sản phẩm. Theo bà Thằm, lá được nhập từ khu vực Nghệ An và Hà Tĩnh, sau đó trải qua quá trình phơi và xử lý kỹ lưỡng trước khi đưa đến tay người làm nghề.

"Nếu gặp nắng đẹp thì lá sẽ đẹp và trắng hơn. Còn thời tiết không thuận lợi thì chất lượng lá cũng bị ảnh hưởng", bà Thằm cho biết.

Những chiếc lá làm nón được xử lý kỹ lưỡng giúp cho người thợ có thể làm ra những chiếc nón có màu sắc đẹp.

Dù không trực tiếp làm nón, bà Thằm vẫn đóng vai trò quan trọng trong chuỗi sản xuất khi cung cấp nguyên liệu cho các hộ dân trong làng và các địa phương lân cận.

Theo bà, sức mua thời gian này có phần chững lại do người dân đang bước vào vụ cấy. "Nếu vào thời điểm đông khách thì số lá của chúng tôi có thể bán hết rất nhanh", bà cười nói.

Dù chỉ là một mắt xích trong quá trình sản xuất, nhưng hơn chục năm qua, những người phụ nữ như bà Oánh, bà Thằm vẫn âm thầm gắn bó với công việc của mình, góp phần giữ gìn và tiếp sức cho một nghề thủ công truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Để tạo ra một chiếc nón hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau. Từ khâu chuẩn bị nguyên liệu, xử lý lá đến khâu làm nón đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và công sức của người thợ.

"Ngày càng ít người theo"

Giữa không gian nhộn nhịp của chợ Chuông, bà Thanh, một tiểu thương lâu năm, vẫn đều đặn thu mua và phân phối các loại nón lá đi nhiều tỉnh thành trên cả nước. Theo bà, phần lớn số nón được bày bán tại chợ đều được các tiểu thương thu mua từ các hộ sản xuất trong làng rồi phân phối lại cho khách hàng. Bản thân gia đình bà cũng có cửa hàng riêng, đồng thời tham gia làm nón nhưng với quy mô nhỏ.

"Ban ngày tôi đi chợ bán hàng, chiều về mới tranh thủ làm nón thêm", bà Thanh chia sẻ về cuộc sống của mình.

Vào các dịp họp chợ, bà Thanh thường đến để thu mua các sản phẩm của người dân.

Một trong những điểm đặc sắc của chợ Chuông là sự đa dạng về chủng loại sản phẩm. Tại đây có hàng chục loại nón khác nhau, từ nón lụa, nón nhô, nón long, nón dấu, nón chóp, nón quai thao, nón lá già ghép sống… đến nhiều dòng nón phục vụ các nhu cầu sử dụng khác nhau. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của người bán, loại nón được tiêu thụ nhiều nhất vẫn là những sản phẩm phổ thông có giá từ 70.000 - 80.000 đồng/chiếc.

"Nón lụa là dòng cao cấp hơn, có nhiều mức giá như 120.000 đồng, 180.000 đồng hay khoảng 250.000 đồng một chiếc. Loại đắt tiền thường được làm nhiều lớp lá, nhiều công đoạn hơn nên đẹp và bền hơn", bà Thanh cho biết.

Những chiếc nón cao cấp chủ yếu được khách du lịch lựa chọn làm quà lưu niệm hoặc trưng bày. Trong khi đó, người dân lao động thường ưu tiên các loại nón phổ thông có giá từ 30.000 - 50.000 đồng để sử dụng trong công việc hằng ngày.

Dù có giá thành rẻ và phù hợp với nhu cầu thực tế, các loại nón phổ thông thường có tuổi thọ ngắn hơn. Theo bà Thanh, khi sử dụng trong điều kiện lao động ngoài trời, gặp mưa nắng thường xuyên, những chiếc nón giá rẻ dễ xuống cấp và hư hỏng nhanh.

Nón làng Chuông đa dạng về chủng loại sản phẩm, phù hợp với nhiều nhu cầu của người mua.

Nhận định về thị trường hiện nay, bà Thanh cho biết sức tiêu thụ nón lá vẫn duy trì nhưng không còn sôi động như trước. Nguyên nhân chủ yếu là số lượng người sử dụng nón ngày càng giảm.

"Những năm trước mỗi tháng tôi bán được mấy chục nghìn chiếc nón. Bây giờ thì ít đi nhiều", bà nói giọng hơi buồn.

Không chỉ phục vụ khách hàng trong khu vực, các sản phẩm từ chợ Chuông còn được phân phối tới nhiều địa phương như Hải Phòng, Nam Định (cũ), Hưng Yên, Thái Bình (cũ), Ninh Bình và nhiều tỉnh thành khác. Đặc biệt, bà Thanh cho biết còn có khách hàng từ Campuchia sang tận nơi đặt hàng với số lượng lớn để phục vụ nhu cầu lao động và sinh hoạt.

"Làm nghề này nhiều năm nên tôi có lượng khách quen ổn định. Có người từ xa đến tận nơi đặt hàng, có người liên hệ trước rồi lấy hàng số lượng lớn", bà Thanh cho biết thêm.

Giữa những thay đổi của thị trường và nhịp sống hiện đại, chiếc nón lá vẫn hiện diện như một biểu tượng văn hóa quen thuộc của người Việt. Và phía sau mỗi sản phẩm ấy là sự bền bỉ của những người thợ, tiểu thương đang ngày ngày giữ lửa cho nghề truyền thống hàng trăm năm tuổi của làng Chuông.

Video: Người bán hàng quang dầu lên nón khi có khách mua sản phẩm

Quốc Tiệp