Những thách thức khi mạng 6G đi vào đời sống

Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính, Khoa Khoa học, Kỹ thuật và Công nghệ, Đại học RMIT Việt Nam

Các thiết bị thông minh gắn liền với đời sống thường nhật như đồng hồ thông minh, thiết bị theo dõi sức khỏe hay hệ thống khóa cửa tự động vốn được thiết kế để hoạt động trong một phạm vi vật lý hạn hẹp. Đặc tính kỹ thuật này vô tình định hình tư duy của người dùng, khiến họ tin rằng sự giới hạn về khoảng cách chính là một lớp bảo vệ an toàn. Tuy nhiên, sự chuyển dịch công nghệ đang diễn ra mạnh mẽ. Các dịch vụ internet vệ tinh như Starlink đã chứng minh khả năng cung cấp kết nối ở mọi nơi trên trái đất, phá vỡ hoàn toàn những rào cản truyền thống của mạng viễn thông.

Tại Việt Nam, tiến trình này đang diễn ra với tốc độ rất nhanh. TP.HCM dự kiến sẽ tiến hành thử nghiệm mạng 6G ngay trong năm nay, đưa Việt Nam vào nhóm những quốc gia tiếp cận công nghệ viễn thông thế hệ mới sớm nhất. Tập đoàn Viettel cũng đã đặt ra mục tiêu thương mại hóa 6G vào năm 2029, đón đầu làn sóng triển khai toàn cầu dự kiến bùng nổ vào năm 2030. Những bước tiến này cho thấy rủi ro bảo mật liên quan đến mạng viễn thông mới có khả năng tác động trực tiếp đến hàng triệu người dùng trong nước ngay ở tương lai gần.

Sự sụp đổ của ranh giới địa lý trong kết nối vạn vật

Trong kỷ nguyên của viễn thông thế hệ thứ sáu, đặc điểm mấu chốt nhất là khoảng cách sẽ không còn khả năng bảo vệ các thiết bị thông minh. Trước đây, nhiều thiết bị không dây được chế tạo với một ý niệm thiết kế cốt lõi là những người ở khoảng cách vật lý rất gần mới có khả năng truy cập. Một thiết bị đo nhịp tim luôn phải nằm sát chiếc điện thoại thông minh, hay hệ thống khóa cửa điện tử của xe hơi và căn hộ chỉ nhận lệnh khi chủ nhân đứng ngay trước mặt. Cảm giác hiện diện tại chỗ mang lại sự an tâm tuyệt đối cho người sử dụng.

Thế nhưng, nền tảng của sự an tâm đó đang thay đổi. Sự kiện startup Hubble Network của Mỹ kết nối thành công một thiết bị Bluetooth trên mặt đất với vệ tinh cách xa 600 km vào năm 2024 là một minh chứng rõ nét. Công nghệ Bluetooth, vốn sinh ra để phục vụ các kết nối cực ngắn như truyền âm thanh từ điện thoại sang tai nghe, giờ đây đã đủ sức vươn ra ngoài không gian vũ trụ. Mạng di động 6G được thiết kế để tích hợp liền mạch với trí tuệ nhân tạo và hệ thống vệ tinh, cho phép các thiết bị Internet vạn vật (IoT) truy cập vào mạng lưới từ bất kỳ đâu trên thế giới.

Sự thay đổi này mang lại một hệ lụy bảo mật khổng lồ. Kẻ xấu hoàn toàn có khả năng phát hiện và truy cập trái phép vào hệ thống camera hay khóa cửa nhà bạn từ khoảng cách hàng ngàn kilomet. Chúng cần khai thác các lỗ hổng mạng và thực hiện các thao tác kết nối từ xa mà không cần phải mạo hiểm xuất hiện quanh khu vực sinh sống của nạn nhân. Vấn đề này càng trở nên nghiêm trọng tại Việt Nam khi số lượng thiết bị kết nối đang tăng trưởng với tốc độ phi mã.

Quy mô thiết bị IoT tại thị trường nội địa từng được dự báo đạt 96 triệu đơn vị vào năm 2025 và chắc chắn sẽ tiếp tục mở rộng mạnh mẽ trong năm 2026. Cùng lúc đó, các tập đoàn viễn thông và công nghệ lớn như Viettel, VNPT và FPT đang ráo riết xây dựng các nền tảng điều khiển nhà thông minh, thành phố thông minh và tự động hóa công nghiệp. Sự chuyển dịch từ kết nối cục bộ sang khả năng truy cập toàn cầu đặt toàn bộ hạ tầng này trước những nguy cơ xâm nhập xuyên biên giới.

Tái thiết lập tư duy bảo mật trong kỷ nguyên viễn thông mới

Để thích ứng với thực tế công nghệ mới, sự thay đổi lớn nhất cần phải diễn ra trong chính tư duy về bảo mật của cả nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng. Trong quá khứ, nhiều dòng thiết bị gia dụng thông minh được trang bị các lớp phòng thủ sơ sài vì nhà sản xuất cho rằng chúng ít có nguy cơ trở thành mục tiêu tấn công mạng. Tư duy này đã trở nên lạc hậu và nguy hiểm. Bước vào kỷ nguyên 6G, mọi thiết bị điện tử cần được thiết kế với giả định rằng chúng luôn nằm trong trạng thái mở và có thể bị truy cập từ bên ngoài bất cứ lúc nào.

Các doanh nghiệp công nghệ buộc phải coi an toàn thông tin là ưu tiên tối thượng ngay từ khâu thiết kế sản phẩm ban đầu. Thiết bị cần duy trì khả năng kết nối liên tục, nhưng tuyệt đối không được phép cho qua các truy cập thiếu thẩm quyền. Điều này đòi hỏi việc áp dụng các tiêu chuẩn mã hóa dữ liệu mạnh mẽ, quy trình đăng nhập xác thực nhiều lớp và cơ chế tự động chặn đứng các kết nối từ những nguồn không xác định.

Một nguyên tắc thiết kế quan trọng khác là sự cô lập rủi ro, nghĩa là khi một thiết bị như bóng đèn thông minh bị xâm nhập, sự cố đó phải được khoanh vùng và không được phép lan rộng ra toàn bộ hệ thống mạng của ngôi nhà hay doanh nghiệp. Mọi luồng dữ liệu đều phải được giám sát chặt chẽ ngay cả với những tác vụ vận hành cơ bản nhất.

Về phía người dùng cuối, sự tiện lợi không bao giờ được phép đặt cao hơn sự an toàn. Người tiêu dùng cần hình thành thói quen thực hiện các thao tác bảo vệ cơ bản như thay đổi ngay mật khẩu mặc định của nhà sản xuất khi mới mua thiết bị và thường xuyên cập nhật phần mềm điều khiển để vá các lỗ hổng mới được phát hiện. Sự thay đổi sâu rộng này sẽ diễn ra nhanh hơn nhiều so với dự đoán của xã hội. Khi mạng lưới vệ tinh không ngừng mở rộng, vô số vật dụng quen thuộc trong gia đình sẽ âm thầm trở thành một mắt xích của hệ thống kết nối toàn cầu.

Thông điệp cốt lõi dành cho mọi người rất rõ ràng: một thiết bị nằm ngay trong túi áo hay trong phòng ngủ của bạn không mặc nhiên được an toàn. Sự an toàn thực sự trong kỷ nguyên 6G phụ thuộc vào những biện pháp bảo mật chặt chẽ, sự cập nhật liên tục và cơ chế kiểm soát truy cập nghiêm ngặt từ đầu đến cuối.

Bùi Tú