Những phụ nữ giữ nghề xoi trầm ở Vạn Thắng

Từ những người vợ lặng lẽ chờ chồng sau các chuyến địu trầm giữa đại ngàn đến những nghệ nhân miệt mài bên từng thớ gỗ, phụ nữ ở làng trầm xã Vạn Thắng đã dành cả cuộc đời để gìn giữ nghề truyền thống. Bằng đôi bàn tay khéo léo, sự bền bỉ và lòng yêu nghề, họ không chỉ lưu giữ hương trầm của quê hương mà còn truyền ngọn lửa ấy cho thế hệ sau.

Giữ lửa nghề

Sáng sớm ở xã Vạn Thắng, mùi hương trầm lan nhẹ theo những cơn gió lùa qua các ngõ nhỏ. Trong căn nhà nép mình giữa xóm trầm, nghệ nhân Trần Thị Thu (sinh năm 1965) đã ngồi xoi trầm từ sớm. Đôi bàn tay chai sần cẩn thận đưa mũi dao lướt theo từng thớ gỗ dó, bóc tách lớp gỗ trắng để lộ những đường vân sẫm màu ẩn sâu bên trong.

Gia đình nghệ nhân Trần Thị Thu bên những sản phẩm trầm hương do gia đình chế tác.

Năm 1983, bà Thu nên duyên với ông Nguyễn Văn Dũng (sinh năm 1961). Khi ấy, ở Vạn Thắng, địu trầm không chỉ là một nghề mà còn là kế sinh nhai, mang theo mộng đổi đời của biết bao gia đình. Cứ đến mùa, những người đàn ông lại khoác ba lô, mang theo chiếc võng, ít gạo, nồi cá kho rồi lặng lẽ bước vào đại ngàn. Có chuyến đi vài tuần, cũng có chuyến kéo dài 3 - 4 tháng. Những ngày chồng vào rừng sâu địu trầm, bà Thu một mình quán xuyến mọi việc, từ chăm con, nuôi gà vịt đến buôn bán lặt vặt. Có chuyến ông Dũng trở về với những mảnh trầm quý, nhưng cũng không ít lần, sau nhiều tháng băng rừng lội suối, ông chỉ mang về chiếc ba lô cũ cùng thân hình gầy rộc, nước da sạm đen. "Ba đứa con đầu sinh ra mà tôi đều không có mặt ở nhà", ông Dũng nói, giọng chùng xuống khi nhìn về phía vợ.

Có lẽ chính những tháng ngày chờ đợi ấy đã đưa bà Thu đến gần hơn với nghề. Năm 1986, ông Dũng mang về một lô trầm nhưng chưa bán được. Thấy nhiều người trong vùng đi buôn, bà Thu đánh liều mang số trầm ấy đi bán. Chuyến hàng đầu tiên, bà lãi được 500.000 đồng, số tiền không nhỏ vào thời điểm đó. "Tôi nghĩ người ta làm được thì mình cũng làm được", bà kể.

Từ vài mảnh trầm nhỏ trong chiếc giỏ tre, bà dần học cách nhận biết từng loại trầm, học mua, học bán rồi học cả cách chế tác. Người phụ nữ từng chỉ biết tiễn chồng vào rừng dần trở thành người đồng hành cùng chồng trong công việc. Hơn 40 năm gắn bó với nghề, năm 2025, bà Trần Thị Thu được Hội Trầm hương Khánh Hòa trao bằng chứng nhận đã có nhiều đóng góp vào sự thành công đưa Tri thức khai thác và chế biến trầm hương Khánh Hòa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều khiến bà xúc động hơn cả là nghề của cha ông vẫn còn được trân trọng.

Gia đình nghệ nhân Trần Thị Kim Liên cùng nhau xỉa trầm.

Không riêng bà Thu, ở xã Vạn Thắng còn có nhiều phụ nữ đã dành cả tuổi thanh xuân để gắn bó với hương trầm. Trong căn nhà cách đó không xa, nghệ nhân Trần Thị Kim Liên (sinh năm 1971) cũng bắt đầu ngày mới bằng công việc quen thuộc. Đôi bàn tay bà thoăn thoắt đưa lưỡi dao theo từng đường vân gỗ, tỉ mỉ bóc tách từng lớp mỏng để giữ lại phần trầm quý nhất. "Mỗi khúc gỗ đều khác nhau. Chỉ cần mạnh tay hay lệch một chút là có thể mất luôn phần trầm bên trong", bà Liên vừa làm vừa nói.

Với bà, xỉa trầm là công đoạn khó nhất, đòi hỏi nhiều kinh nghiệm nhất, không máy móc nào thay được đôi bàn tay và sự cảm nhận của người thợ. Tình yêu nghề đến với bà từ rất sớm. Cha bà từng là phu trầm, nhiều lần băng rừng tìm kỳ nam. Lớn lên, bà theo cô ruột học nghề, năm 17 tuổi bắt đầu rong ruổi khắp nơi mua bán trầm. Vất vả là vậy nhưng bà chưa bao giờ nghĩ sẽ bỏ nghề. "Chồng tôi làm nghề nuôi tôm hùm. Nhiều người bảo theo nghề của chồng sẽ đỡ cực hơn. Nhưng tôi vẫn chọn ở lại với trầm. Nghề này như đã ngấm vào máu mình rồi", bà Liên bộc bạch. Rồi chính người chồng của bà, ông Trần Ngọc Chương (sinh năm 1973) cũng bị cuốn theo niềm đam mê ấy, dần học nghề và trở thành người đồng hành cùng vợ.

Hơn 30 năm theo nghề, điều bà luôn tâm niệm không phải là làm được bao nhiêu sản phẩm, mà là giữ được uy tín. "Hàng núi là hàng núi, hàng trồng là hàng trồng. Nếu hàng đã qua xử lý thì phải nói rõ với khách. Làm nghề phải thật, có vậy khách mới quay lại", bà nói. Quan niệm ấy giúp bà tạo dựng niềm tin với nhiều khách hàng trong và ngoài nước. Năm 2025, bà được Hội Trầm hương Khánh Hòa trao bằng chứng nhận đã có nhiều đóng góp vào sự thành công đưa Tri thức khai thác và chế biến trầm hương Khánh Hòa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với bà, đó là lời nhắc phải giữ gìn giá trị của nghề, giữ gìn danh tiếng của làng trầm Vạn Thắng.

Để hương trầm mãi bay xa

Điều khiến 2 nữ nghệ nhân vui hơn cả là hôm nay, hương trầm không còn dừng lại ở thế hệ của mình. Từng học sư phạm và có công việc riêng, chị Nguyễn Thị Như Hạnh (sinh năm 1991), con gái nghệ nhân Trần Thị Thu, từng nghĩ mình sẽ rẽ sang hướng khác. Nhưng càng trưởng thành, chị càng nhận ra mùi hương trầm đã trở thành một phần ký ức không thể tách rời và quyết định tiếp tục nghề mà cha mẹ đã vất vả gây dựng suốt bao năm. Trở về quê, chị không chỉ học lại cách nhận biết từng loại trầm mà còn tìm hiểu nhu cầu thị trường, cách quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số.

Nghệ nhân Trần Thị Kim Liên phơi nhang trầm sau công đoạn sản xuất.

Ở gia đình nghệ nhân Trần Thị Kim Liên, chị Trần Thị Mỹ Loan (sinh năm 1995) cũng chọn trở về sau thời gian sống và làm việc tại TP. Hồ Chí Minh. Nếu thế hệ cha mẹ chủ yếu bán nguyên liệu cho thương lái thì chị cùng gia đình phát triển thêm nhang trầm, vòng trầm, quà tặng từ trầm hương và đẩy mạnh bán hàng trực tuyến. "Người trẻ bây giờ có cách làm khác. Chúng tôi muốn nhiều người Việt biết đến và sử dụng trầm hương trong đời sống hằng ngày, chứ không chỉ xuất khẩu nguyên liệu như trước", chị Loan chia sẻ.

Chiều dần buông trên làng trầm Vạn Thắng. Từ những mái nhà nhỏ, làn khói trầm mỏng nhẹ vẫn lặng lẽ bay lên, quyện vào gió biển. Tiếng dao xỉa trầm vẫn đều đặn vang lên như nhịp thở của làng nghề đã tồn tại qua bao thế hệ để hương trầm mãi bay xa.

Ông TRẦN CÔNG ĐỨC - Chủ tịch Hợp tác xã Trầm hương xã Vạn Thắng: Hiện địa phương có hơn 400 hộ dân làm nghề xoi trầm, với nhiều dòng sản phẩm như: Trầm nụ, nhang trầm, trầm vân mây, trầm cảnh, vòng trầm... Đến nay, làng nghề có 10 người được công nhận là nghệ nhân, trong đó có 5 nữ nghệ nhân.

TRẦN HẰNG