Những người giải mã lịch sử

Hơn 15 năm gắn bó với công việc dịch thuật, giải mã thông điệp các thư tịch cổ, anh Phạm Văn Thưởng, cán bộ Phòng Quản lý di tích (Bảo tàng Bắc Ninh số 2) đã quá quen với việc dành hàng giờ đồng hồ để giải mã một dòng chữ trên bia đá hoặc nhiều ngày liền bóc tách, đối chiếu hàng trăm trang tư liệu chỉ để xác định ý nghĩa chính xác của một cụm chữ Hán cổ.

Anh Thưởng chia sẻ: "Muốn biết đời sống xã hội thời Lý, thời Trần ra sao, muốn hiểu được nguồn gốc, công trạng của các vị thần, các danh nhân sống cách chúng ta hàng trăm, hàng nghìn năm trước thì không còn cách nào khác ngoài việc giải mã những thư tịch, tư liệu cổ còn được lưu giữ đến hôm nay".

Chị Nguyễn Thị Châm, cán bộ Bảo tàng Bắc Ninh số 1 có 15 năm gắn bó với công việc nghiên cứu, dịch thuật văn tự Hán - Nôm.

Anh Thưởng tâm niệm: “Ý nghĩa lớn nhất của nghiên cứu di sản tư liệu Hán - Nôm chính là khả năng định vị tương lai từ việc hiểu đúng cội nguồn. Khi hiểu đúng, hiểu cặn kẽ quá khứ dựa trên căn cứ khoa học xác thực, chúng ta sẽ biết điều gì cần gìn giữ cho hiện tại, điều gì cần tiếp nối và phục dựng trong đời sống đương đại”.

Cũng như anh Thưởng, chị Nguyễn Thị Châm, cán bộ phòng Nghiên cứu sưu tầm (Bảo tàng Bắc Ninh số 1) đã có gần 15 năm gắn bó với chữ cổ, giấy xưa. Chị bộc bạch: “Vốn là người yêu lịch sử và từng mơ ước trở thành cô giáo song tôi rẽ lối sang làm Hán - Nôm. Càng học, càng đọc, càng nghiên cứu, càng đối diện với những trang tư liệu cổ, tôi càng bị cuốn hút”.

Công việc thường ngày của anh Thưởng, chị Châm là những chuyến đi thực tế đến các di tích đình, đền, chùa, miếu, từ đường, nhà thờ họ... để khảo sát, in dập văn bia, sưu tầm tư liệu. Trở về, họ lại một mình đối diện với hàng trăm, hàng nghìn chữ Hán, chữ Nôm. Trong khi đó, nhiều chữ Nôm cổ không xuất hiện trong các từ điển thông dụng. Để xác định chính xác nghĩa gốc đòi hỏi phải đối chiếu nhiều nguồn thư tịch, thậm chí phải nhiều lần trở lại địa phương tìm gặp các bậc cao niên để hỏi tên đất, tên xứ đồng, tên địa danh cổ...

Thực tiễn, có nhiều văn bia tồn tại hàng trăm năm nhưng không ai hiểu nội dung. Chỉ sau khi được giải mã, người dân mới biết tên chữ cổ của ngôi chùa, nguồn gốc vị Thành hoàng đang thờ phụng, từ đó hiểu và trân trọng hơn lịch sử, cội nguồn quê hương mình. Bởi thế, công việc của những người nghiên cứu, dịch thuật văn tự Hán - Nôm không chỉ là hoàn thành một bản dịch, mà còn góp phần khôi phục những lớp ký ức văn hóa bị thời gian phủ lấp, trả lại tên tuổi, “căn cước văn hóa” cho một vùng đất.

Chọn đi ngược dòng thời gian không phải để sống với quá khứ mà để đưa quá khứ trở về với hiện tại. Những cuộc đối thoại xuyên thế kỷ của người làm Hán - Nôm là hành trình giải mã những lớp trầm tích lịch sử. Hành trình ấy gian nan nhưng cũng không thiếu những điều thú vị và niềm vui của người khám phá.

Tìm hiểu công việc của những người làm nghiên cứu Hán - Nôm, chúng tôi cứ thắc mắc rằng, giữa một thế giới hối hả và tất bật số hóa hiện nay, họ lại chọn ngược dòng thời gian và ngày ngày đắm mình trong thế giới của văn tự cổ, đối thoại với tiền nhân, tìm về những câu chuyện xưa cũ như thế thì họ có cảm thấy cô đơn, có lạc lõng không? Câu trả lời là không!

Họ không cô đơn nhưng day dứt và trăn trở thì có. Bởi đã nhiều lần họ gặp khó khăn khi tiếp cận khảo sát tư liệu cổ nhưng người dân còn e ngại, chưa sẵn sàng chia sẻ hiện vật... Không ít lần, họ ngậm ngùi nhìn những đạo sắc phong bị mối mọt khuyết mất chữ hay những trang tài liệu rách nát, thất lạc phần đầu hoặc phần cuối nên không thể dịch trọn vẹn toàn bộ văn bản. Mỗi lần như thế là một lần xót xa! Chính bởi vậy, mong ước lớn nhất của họ là sớm xây dựng được hệ thống cơ sở dữ liệu số chuyên ngành về di sản thư tịch Hán - Nôm vùng Kinh Bắc. Nếu không làm nhanh, những di sản ấy mai một thì biết bao câu chuyện lịch sử, biết bao thông điệp của tiền nhân sẽ vĩnh viễn không bao giờ được biết đến.

Trong nhiều năm làm nghề, có một phát hiện gần đây khiến những cán bộ, nhân viên Bảo tàng Bắc Ninh số 2 ấn tượng đó là tấm biển gỗ cũ treo khuất sau làn khói hương tại đền Núi (xã Văn Môn). Suốt bao năm qua, khách thập phương vẫn qua lại, người dân vẫn hương khói mỗi ngày, nhưng ít ai biết phía sau lớp bụi thời gian ấy là một tư liệu lịch sử vô cùng quý giá và đặc sắc.

Cụ thể, trong quá trình khảo sát phục vụ xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đối với phòng tuyến Như Nguyệt, họ đã phát hiện tấm gỗ này được khắc năm Canh Dần (1890) niên hiệu Thành Thái, ghi lại nhiều chi tiết liên quan đến phòng tuyến của Lý Thường Kiệt mà chưa từng xuất hiện trong các tư liệu được biết đến trước đó. Hơn một thế kỷ, khói hương khiến mặt gỗ sẫm màu, chữ Hán gần như chìm khuất nên họ phải chụp ảnh từng phần, xử lý hình ảnh bằng công nghệ số để đọc từng nét chữ. Sau nhiều ngày giải mã, toàn bộ văn bản dần hiện ra với những thông tin đặc biệt giá trị.

Nội dung bài viết khắc trên tấm biển gỗ kể về quá trình hành quân kháng chiến chống quân Tống của Lý Thường Kiệt, khi ghé qua đền Núi đã được hai vị thần bản thổ là Cao Sơn và Khang Dân hiển linh báo mộng, chỉ dẫn sang đền Xà để được Thánh Tam Giang phù trợ. Sau ngày đại thắng, Lý Thường Kiệt dâng biểu phong thưởng cho các vị thần nhưng sơ suất quên mất thần Khang Dân. Sau đó, vị thần hiện về nhắc mộng, Lý Thường Kiệt mới giật mình và tiếp tục dâng biểu bổ sung. Đặc biệt, trên tấm biển còn khắc bài thơ "Nam quốc sơn hà" - áng thiên cổ hùng văn của dân tộc. Phát hiện này không chỉ mang lại niềm hạnh phúc nghề nghiệp mà còn trở thành một căn cứ khoa học quan trọng bổ sung vào hồ sơ phòng tuyến Như Nguyệt.

Chọn đi ngược dòng thời gian không phải để sống với quá khứ mà để đưa quá khứ trở về với hiện tại. Những cuộc đối thoại xuyên thế kỷ của người làm Hán - Nôm là hành trình giải mã những lớp trầm tích lịch sử. Hành trình ấy gian nan, vất vả song cũng không thiếu những điều thú vị và niềm vui của người khám phá.

Bằng tri thức, lòng kính trọng tiền nhân cùng sự thấu cảm sâu sắc với di sản quê hương, những nhà nghiên cứu, dịch thuật Hán - Nôm vẫn miệt mài, cần mẫn đánh thức văn bia, sắc phong, mộc bản, buộc chúng cất lên tiếng nói để góp phần làm giàu kho tàng di sản ký ức và bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc.

Thanh Lâm