Những ngọn núi, dòng sông làm nên bản sắc Hà Tĩnh

Cách đây không lâu, trong cuộc trò chuyện với Trung tướng, GS.TS Lê Hữu Song (Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108) khi ông trở về thăm quê ở phường Bắc Hồng Lĩnh, điều khiến tôi ấn tượng không phải là những công trình nghiên cứu y học mang tầm quốc tế hay những dấu ấn của một vị tướng quân y, mà là cách ông nhắc về quê hương.

Một góc Núi Hồng, sông La - biểu tượng văn hóa của quê hương Hà Tĩnh.

Trong ký ức của ông, núi Hồng Lĩnh và dòng sông La không chỉ là những địa danh thân thuộc, mà là nơi đã gieo mầm những khát vọng đầu tiên, nâng bước một cậu bé làng quê trên hành trình học tập, cống hiến và trưởng thành. Dẫu đi qua bao miền đất, bận rộn với công việc cứu người, mỗi khi nhắc đến quê hương, trong ông vẫn hiện lên trước hết là hình bóng ngọn núi thiêng và dòng sông hiền hòa của tuổi thơ.

Trung tướng, GS.TS Lê Hữu Song cùng vợ trong chuyến về thăm quê tại phường Bắc Hồng Lĩnh.

Đó cũng là tâm sự của Tiến sĩ, nhà văn Trần Thị Hảo. Sau nhiều năm sinh sống, làm việc ở nước ngoài rồi định cư tại TP Hồ Chí Minh, mỗi lần bắt gặp hình ảnh núi Hồng, sông La trên một trang báo hay trong câu chuyện về quê nhà, nỗi nhớ trong bà lại ùa về nguyên vẹn. Có lẽ vì thế, khi viết tiểu thuyết đầu tay bằng tiếng Pháp “Cô gái và chiến tranh”, bà đã chọn chính quê hương mình làm không gian của tác phẩm.

Tiến sĩ, nhà văn Trần Thị Hảo trò chuyện với phóng viên trong chuyến trở về quê dịp đầu năm 2026.

Bà từng chia sẻ: “Dù sinh sống hay công tác ở đâu, tôi vẫn luôn tự hào về quê hương. Những ngọn núi, dòng sông, từ núi Hồng, sông La, đến núi Nài, sông Phủ nơi tôi sinh ra, đều là những hình bóng thân thương đã nuôi dưỡng, hun đúc nên bản thân tôi và bao thế hệ người Hà Tĩnh”.

Nghe những chia sẻ ấy, tôi chợt nhận ra, điều neo giữ người Hà Tĩnh trong sâu thẳm ký ức không chỉ là ngôi nhà cũ hay lũy tre làng, mà còn là những ngọn núi, dòng sông đã gắn bó với họ từ thuở ấu thơ. Núi và sông vì thế không chỉ là dấu mốc của địa lý, mà còn là “mã nhận diện” của quê hương trong tâm thức mỗi người; là nơi khởi nguồn ký ức, hun đúc cốt cách và nuôi lớn khát vọng. Có lẽ cũng từ đó, bản sắc văn hóa Hà Tĩnh được bồi đắp qua bao thế hệ.

Núi Hồng Lĩnh nhìn từ xã Can Lộc.

Trong hàng trăm ngọn núi trên quê hương Hà Tĩnh, Hồng Lĩnh là cái tên vượt lên ý nghĩa của một địa danh để trở thành biểu tượng của cả xứ sở. Không phải ngẫu nhiên mà từ bao đời nay, người Hà Tĩnh vẫn luôn tự hào về núi Hồng và cũng không giản đơn để ngọn núi ấy được khắc trên Cửu đỉnh ở Hoàng cung Huế như một trong những danh sơn tiêu biểu của đất nước. Hồng Lĩnh trong tâm thức nhiều thế hệ, đó là “ngọn núi văn hóa” - nơi khởi nguồn của ký ức, tín ngưỡng và niềm tự hào quê hương.

Quanh dãy Hồng Lĩnh là lớp lớp huyền tích được bồi đắp theo dòng chảy thời gian. Dân gian kể ông Đùng gánh đất đắp nên chín mươi chín ngọn núi, dã sử lại truyền Kinh Dương Vương từng chọn núi Hồng làm kinh đô nước Xích Quỷ. Thực hư của những câu chuyện ấy có lẽ không còn quan trọng, bởi qua hàng nghìn năm, Hồng Lĩnh đã vượt khỏi hình hài của một dãy núi để trở thành điểm tựa tinh thần trong tâm thức người Việt và người Hà Tĩnh.

Chùa Hương Tích trên đỉnh núi Hồng Lĩnh được mệnh danh là "Hoan Châu đệ nhất danh lam".

Chính không gian văn hóa quanh núi Hồng đã âm thầm nuôi dưỡng cốt cách con người nơi đây. Dưới chân núi, những làng quê cổ, những ngôi chùa như Hương Tích, Chân Tiên cùng bao đền miếu, am tự đã bồi đắp đời sống tín ngưỡng, nghĩa tình của cư dân. Từ không gian ấy, những miền quê khoa bảng như Tiên Điền, Trường Lưu, Uy Viễn... đã sản sinh Đại thi hào Nguyễn Du, Uy Viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ cùng nhiều bậc hiền tài, góp phần làm rạng danh truyền thống hiếu học, trọng văn chương của vùng đất Hồng Lam.

Không gian văn hóa núi Hồng đã kiến tạo nên nhiều làng quê khoa bảng, văn hóa. Ảnh: Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại xã Tiên Điền.

Hình bóng núi Hồng cũng theo những câu ca, áng thơ, theo khí thế Xô viết Nghệ Tĩnh và bước chân những đoàn quân năm xưa để trở thành biểu tượng của ý chí quật cường và khát vọng vươn lên. Bởi vậy, núi Hồng không chỉ là một danh thắng, mà còn là chiếc nôi hun đúc đời sống tâm linh, truyền thống hiếu học, tâm hồn thi ca và chí khí cách mạng - những phẩm chất làm nên bản sắc con người Hà Tĩnh.

Nếu Hồng Lĩnh hun đúc khí phách thì sông La bền bỉ bồi đắp tâm hồn, nuôi truyền thống hiếu học, đời sống văn hóa và nghĩa tình của bao thế hệ cư dân ven bờ. Hiếm có dòng sông nào như La Giang khi ngay từ lúc hình thành đã mang trong mình sự hội tụ của nhiều mạch nguồn. Từ đại ngàn, Ngàn Sâu và Ngàn Phố xuôi về Tam Soa hợp thành sông La; rồi dòng La hòa vào sông Lam trước khi đổ ra biển lớn. Hành trình của dòng nước cũng là hành trình hội tụ những lớp trầm tích văn hóa, kết nối miền núi với đồng bằng, góp phần bồi đắp nên bản sắc con người Hà Tĩnh.

Một góc làng khoa bảng Đông Thái (xã Đức Thọ) bên dòng sông La ngày nay.

Ở thượng nguồn, Ngàn Phố chảy qua quê hương Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, nơi tinh thần nhân ái, y đức và tri thức được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Xuôi về đôi bờ La Giang là những miền quê khoa bảng như Đông Thái, Trường Lưu… nơi sản sinh nhiều bậc hiền tài như Hoàng giáp Bùi Dương Lịch, Hoàng giáp Bùi Thức Kiên, Thượng thư Phan Bá Đạt, Đình nguyên Tiến sĩ Phan Đình Phùng, Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, đồng chí Trần Phú - Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng... Dòng sông ấy không chỉ bồi đắp phù sa cho những bãi bồi màu mỡ mà còn nuôi dưỡng truyền thống hiếu học, tinh thần trọng đạo và khát vọng phụng sự quê hương, đất nước.

Làng văn hóa Trường Lưu, nơi có 3 di sản được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu Chương trình ký ức thế giới Khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong không gian văn hóa núi Hồng - sông La, những làn điệu dân ca ví, giặm, ca trù cùng bao giá trị văn hóa dân gian đã được gìn giữ và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, làm giàu thêm đời sống tinh thần của cư dân đôi bờ. Bởi vậy, cùng với núi Hồng, sông La đã góp phần bồi đắp nên cốt cách rất riêng của con người Hà Tĩnh qua bao thế kỷ: truyền thống hiếu học, chí khí cách mạng, tâm hồn thi ca, sống nghĩa tình và nhân ái…

Các nghệ nhân biểu diễn dân ca ví, giặm trong khuôn viên Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du (xã Tiên Điền).

Không chỉ núi Hồng Lĩnh và sông La là hai biểu tượng lớn của quê hương Hà Tĩnh, trên dải đất hẹp giữa miền Trung này còn có hàng trăm ngọn núi và những dòng sông khác âm thầm góp phần bồi đắp bản sắc của từng miền quê. Đó là núi Nài và sông Phủ, nơi lưu giữ ký ức của người Thành Sen, về những ngày đầu thành lập tỉnh Hà Tĩnh (1831), về những chiến công oanh liệt trong những năm tháng chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.

Một góc đô thị trung tâm phường Thành Sen, Hà Tĩnh nhìn từ sông Phủ. Ảnh: Huy Tùng.

Đó là sông Nghèn, nơi chứng kiến ngọn lửa Xô viết Nghệ Tĩnh bùng lên mạnh mẽ, hun đúc khí phách cách mạng của bao thế hệ. Bên biển Cửa Sót, núi Nam Giới trầm mặc với huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung và trang sử hào hùng về danh tướng Lê Khôi. Về phía Nam, dãy Hoành Sơn với Hoành Sơn Quan đi vào lịch sử, thi ca, hôm nay tiếp tục chứng kiến nhịp phát triển mạnh mẽ của Khu kinh tế Vũng Áng, như biểu tượng của khát vọng vươn ra biển lớn.

Bãi biển Quỳnh Viên bên núi Nam Giới thuộc xã Thạch Khê.

Thạc sĩ Hồ Việt Anh - nguyên Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nguyễn Du bày tỏ: “Điều kỳ lạ mà hiếm nơi nào có được như ở vùng đất này là mỗi ngọn núi, dòng sông đều có một kho tàng những câu chuyện dân gian đầy sức hấp dẫn, rất riêng biệt, thể hiện bản sắc văn hóa con người Hà Tĩnh. Đó là những tài nguyên văn hóa vô cùng quý giá của quê hương”.

Hoành Sơn Quan. Ảnh: Đình Nhất

Từ những lớp trầm tích được bồi đắp qua bao thế hệ, thiên nhiên Hà Tĩnh đã vượt khỏi vai trò của một không gian địa lý để trở thành một không gian văn hóa. Mỗi ngọn núi, mỗi dòng sông trên quê hương núi Hồng, sông La không chỉ lưu giữ ký ức mà còn hun đúc nên cốt cách con người: hiếu học, kiên cường, nghĩa tình và giàu tâm hồn thi ca. Chính những giá trị ấy đã trở thành sức mạnh nội sinh, để Hà Tĩnh hôm nay gìn giữ bản sắc, khơi dậy khát vọng vươn lên và viết tiếp hành trình phát triển.

Thiên Vỹ