Những khoảng trống trong bảo vệ quyền lợi người lao động

Người lao động cần chủ động theo dõi quá trình đóng BHXH để bảo vệ quyền lợi của mình. (Ảnh minh họa). Ảnh: Trần Hằng

Chị Lê Thị Hạ, công nhân một công ty may tại xã Thiệu Hóa đã gắn bó với công việc hơn 5 năm. Mỗi tháng, tiền bảo hiểm vẫn đều đặn bị trừ vào lương, nhưng đến khi xin nghỉ việc, chị mới bàng hoàng phát hiện công ty chưa đóng bảo hiểm trong thời gian dài. Sổ bảo hiểm không thể chốt, để chuyển sang công việc mới vì thế cũng trở nên khó khăn. Ở lại thì thấp thỏm, nghỉ việc thì bế tắc, chị rơi vào tình thế “tiến thoái lưỡng nan”.

Câu chuyện của chị Hạ không phải là cá biệt. Anh Nguyễn Văn Tùng, một lao động trong lĩnh vực xây dựng, cũng từng rơi vào cảnh tương tự khi gặp tai nạn lao động. Khi làm thủ tục hưởng chế độ, anh mới biết doanh nghiệp đã chậm đóng bảo hiểm nhiều tháng. Không có bảo hiểm chi trả, anh buộc phải tự lo toàn bộ chi phí điều trị, gánh nặng tài chính đè nặng lên gia đình vốn đã khó khăn.

Với người lao động, BHXH không đơn thuần là khoản trích nộp hàng tháng, mà là “tấm lưới an sinh” bảo vệ họ trước những rủi ro trong cuộc sống. Thế nhưng, khi doanh nghiệp chậm đóng hoặc nợ bảo hiểm, mọi quyền lợi ấy gần như bị vô hiệu hóa. Đáng nói, không ít người lao động không hề biết doanh nghiệp đang nợ bảo hiểm. Họ chỉ nhìn thấy khoản tiền bị trừ hàng tháng mà không kiểm tra quá trình đóng thực tế. Đến khi xảy ra sự cố hoặc nghỉ việc, mọi chuyện mới vỡ lẽ, nhưng khi đó thì đã quá muộn.

Tình trạng nợ BHXH đã tồn tại nhiều năm, song vẫn chưa được xử lý triệt để. Nếu nhìn nhận một cách toàn diện, nguyên nhân của thực trạng này không chỉ xuất phát từ khó khăn khách quan mà còn đến từ những “khoảng trống” trong quản lý và ý thức tuân thủ pháp luật. Trước hết, một bộ phận doanh nghiệp thực sự gặp khó khăn về tài chính. Trong bối cảnh kinh tế biến động, đơn hàng sụt giảm, chi phí sản xuất tăng cao, nhiều doanh nghiệp buộc phải cắt giảm chi phí để duy trì hoạt động. Trong đó, BHXH dù là nghĩa vụ bắt buộc lại bị “xếp sau” so với các khoản chi trực tiếp như tiền lương, nguyên vật liệu hay vận hành sản xuất.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận ở góc độ khó khăn khách quan thì chưa đủ. Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp vẫn hoạt động bình thường nhưng cố tình chây ỳ, chiếm dụng tiền BHXH của người lao động để sử dụng vào mục đích khác. Đây là hành vi mang tính chất trục lợi, đặt lợi ích doanh nghiệp lên trên quyền lợi chính đáng của người lao động.

Một nguyên nhân quan trọng khác là sự thiếu minh bạch thông tin. Người lao động hiện nay chưa có thói quen kiểm tra quá trình đóng BHXH, trong khi doanh nghiệp lại không chủ động công khai. Sự thiếu giám sát từ chính người lao động khiến nhiều vi phạm kéo dài mà không bị phát hiện kịp thời. Bên cạnh đó, công tác thanh tra, kiểm tra dù đã được tăng cường nhưng vẫn còn những hạn chế nhất định. Số lượng doanh nghiệp lớn, trong khi lực lượng thanh tra còn mỏng khiến việc phát hiện và xử lý vi phạm chưa thực sự kịp thời. Một số trường hợp vi phạm kéo dài nhiều năm nhưng chưa bị xử lý dứt điểm. Đặc biệt, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong việc xử lý nợ BHXH đôi khi còn thiếu chặt chẽ. Việc khởi kiện doanh nghiệp nợ BHXH vẫn gặp nhiều vướng mắc về thủ tục, thời gian kéo dài, làm giảm hiệu quả răn đe.

Theo số liệu thống kê của Sở Nội vụ, đến hết tháng 2/2026, toàn tỉnh có tới 1.845 đơn vị chậm đóng bảo hiểm từ 3 tháng trở lên, với tổng số tiền lên tới hơn 455 tỷ đồng. Trong đó, nhiều doanh nghiệp thuộc diện khó thu, số tiền nợ lớn, thời gian kéo dài. Đáng chú ý, một số doanh nghiệp có số nợ rất lớn và kéo dài hàng chục tháng, thậm chí hàng trăm tháng. Điển hình như Công ty TNHH FLC SamSon golf & Resort chậm đóng hơn 50 tháng với số tiền hơn 35 tỷ đồng; Công ty TNHH MTV Công nghiệp tàu thủy Thanh Hóa nợ gần 19 tỷ đồng trong 105 tháng; hay Công ty CP Xây dựng Hancorp.2 chậm đóng tới gần 160 tháng với số tiền hơn 42 tỷ đồng...

Trước thực trạng đó, cơ quan BHXH tỉnh đã và đang triển khai nhiều giải pháp quyết liệt nhằm thu hồi nợ và ngăn chặn phát sinh mới. Trong đó, việc thành lập tổ công tác liên ngành với sự tham gia của các cơ quan như công an, thuế, thanh tra, sở, ngành liên quan được kỳ vọng sẽ tăng cường hiệu quả xử lý. Bên cạnh đó, việc công khai danh sách các doanh nghiệp nợ bảo hiểm cũng được xem là biện pháp tạo áp lực xã hội, buộc doanh nghiệp phải thực hiện nghĩa vụ.

Có thể thấy, đằng sau những con số nợ bảo hiểm là những câu chuyện đời thực, những gia đình đang trông chờ vào từng đồng trợ cấp khi gặp rủi ro. Vì vậy, xử lý dứt điểm tình trạng này không chỉ là yêu cầu quản lý, mà còn là trách nhiệm đối với người lao động. Nếu không có những giải pháp đủ mạnh và quyết liệt, những “khoảng trống” trong bảo vệ quyền lợi người lao động sẽ còn tiếp tục tồn tại, kéo theo nhiều hệ lụy lâu dài.

Trần Hằng