Những giếng cổ mang dấu ấn Champa trên đất xứ Thanh

Khác với những chiếc giếng khơi hình tròn quen thuộc của người Việt, giếng cổ mang dấu ấn Champa tại Thanh Hóa thường mang cấu trúc đặc thù: “miệng tròn đáy vuông” hoặc “miệng vuông đáy vuông”. Một trong những giếng cổ được phát hiện còn tương đối nguyên vẹn, có kích thước lớn nhất, mỗi cạnh 2,9m, sâu hơn 5m nằm ở xóm Giếng, thôn Nam Sơn, phường Nghi Sơn. Thành giếng được ghép bằng các phiến đá dày, ghè đẽo công phu, xen kẽ là một vài phiến đá lớn có bề mặt khá bằng phẳng. Riêng đáy giếng được thu nhỏ lại bằng 3 lớp đá xếp giật cấp theo hình vuông từ trên xuống.

Giếng Uống còn tương đối nguyên vẹn và có kích thước lớn nhất, mỗi cạnh 2,9m; sâu hơn 5m nằm ở xóm Giếng, thôn Nam Sơn, xã Nghi Sơn.

Tại xã đảo Nghi Sơn, sự tồn tại của các giếng cổ càng trở nên đặc biệt hơn khi chúng nằm gần đường bờ biển nhưng nước lại luôn ngọt lịm, trong vắt và không bao giờ cạn.

Mặc dù nằm sát đường bờ biển nhưng nước lại luôn ngọt lịm, trong vắt và không bao giờ cạn.

Theo các nhà khảo cổ, các giếng tại Nghi Sơn mang đậm dấu ấn văn hóa vật chất Champa, từ cách ghè đẽo đá tinh xảo không cần chất kết dính đến kỹ thuật chọn mạch nước ngầm tài tình. Các cụ cao niên trong làng thường kể với con cháu rằng, vùng đất Biện Sơn chính là nơi đoàn quân Tây Sơn dừng chân làm căn cứ thủy quân, hợp cùng các đạo quân trên bộ thần tốc kéo ra Thăng Long đại phá quân Thanh. Trên đường hành quân ấy luôn có người Chăm theo để đào giếng lấy nước cho quân sĩ uống. Bởi thế có nhiều khả năng các giếng cổ này được hình thành vào thời nhà Tây Sơn xây dựng phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn.

Các giếng Chăm ở đảo Biện Sơn không chỉ cung cấp nguồn nước mát lành cho cư dân trên đảo mà còn cung cấp nước cho các tàu thuyền lại qua trên vùng biển này. Từ xưa các chủ thuyền người Trung Quốc bao giờ cũng bỏ neo ở Nghi Sơn để lấy nước ngọt và than củi tiếp sức trong cuộc hành trình dài ngày trên biển.

Bao đời nay, những giếng cổ này vẫn được người dân sử dụng

Không chỉ ở xã Hà Trung hay phường Nghi Sơn, dấu ấn giếng vuông Champa còn được tìm thấy tại Đình Bảng Môn (xã Hoằng Lộc), Đền Mưng (xã Thắng Lợi)... Trải qua hàng thế kỷ, dù nhiều nơi đã có nước máy hay giếng khoan, nhưng người dân tại các vùng có giếng cổ vẫn luôn trân trọng và gìn giữ nguồn nước quý giá này.

Hiện nay, để bảo vệ giếng, người dân trét vữa vào các mạch đá, ốp gạch bên ngoài thành giếng tạo thành hai bậc thềm cao. Ngoài ra, vào dịp đầu năm và cuối năm, người dân lại tổ chức vét giếng, dọn dẹp sạch sẽ. Hệ thống giếng cổ Champa trên đất xứ Thanh không chỉ là di sản vật thể độc đáo mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu.

NDS