NHỮNG CÂU CHUYỆN NHỎ: Trước cổng trường thi

Trong cốp xe có chai nước, ổ bánh mì, chiếc áo khoác mỏng và vài cây bút dự phòng. Cô bé ngồi phía sau, ôm chiếc cặp trước ngực, mắt còn thâm vì nhiều đêm ôn bài. Đến gần cổng trường, chị Nhung dừng xe, vuốt lại cổ áo đồng phục cho con rồi dặn nhỏ: "Bình tĩnh con nhé. Câu nào dễ thì làm trước. Đọc kỹ đề rồi hãy viết".

Đứa con gật đầu. Gương mặt vừa cố tỏ ra bình thản vừa không giấu được hồi hộp. Em bước vào cổng trường, quay lại nhìn mẹ một lần rồi khuất dần sau dòng thí sinh áo trắng. Chị Nhung vẫn đứng ngoài hàng rào, tay cầm chiếc nón bảo hiểm, mắt nhìn theo cho đến khi tiếng trống báo hiệu giờ thi vang lên. Xung quanh chị, nhiều phụ huynh khác cũng lặng lẽ chờ. Có người ngồi trên yên xe máy. Có người đứng nép dưới bóng cây. Có người mở điện thoại xem lại lịch thi, nguyện vọng, chỉ tiêu tuyển sinh. Trên gương mặt mỗi người đều có chung một nỗi lo.

Trước cổng trường thi, người ta không chỉ thấy những đứa trẻ đi tìm một suất học. Người ta còn thấy nỗi lo, kỳ vọng và cả tương lai của một đô thị.

Với nhiều gia đình ở thành phố lớn, kỳ thi lớp 10 không còn là một kỳ thi bình thường. Nó giống như một "cửa hẹp" tâm lý. Vào được trường công, gia đình nhẹ đi rất nhiều gánh nặng. Trượt trường công, cha mẹ phải tính đến trường tư, giáo dục thường xuyên, học nghề hoặc những lựa chọn khác. Mỗi lựa chọn đều kéo theo chi phí, khoảng cách đi lại, tâm lý của con và cả niềm tin của gia đình vào con đường phía trước.

Áp lực ấy không bắt đầu trong phòng thi. Nó đến từ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước đó: học chính khóa, học thêm, luyện đề, thi thử, chọn nguyện vọng, so trường, so lớp. Có những đứa trẻ chưa kịp lớn đã quen với cảm giác sợ sai, sợ thua, sợ làm cha mẹ thất vọng. Có những bữa cơm gia đình trở thành cuộc nhắc nhở về điểm số. Có những buổi tối đáng lẽ dành cho nghỉ ngơi lại nối dài bằng bài tập, đề cương và những lớp học thêm triền miên.

Phụ huynh cũng không nhẹ hơn. Nhiều người phải tăng ca, làm thêm, cắt giảm chi tiêu để lo học phí, sách vở, học thêm, đưa đón con. Có người không đủ kiến thức để kèm con học, nhưng vẫn thức cùng con tới khuya. Có người không dám tạo thêm áp lực, nhưng trong lòng lúc nào cũng thấp thỏm. Trước cổng trường thi, vì thế, không chỉ có sự hồi hộp của học sinh. Ở đó còn có mồ hôi, sự hy sinh và nỗi bất an của các bậc sinh thành.

Một kỳ thi chỉ diễn ra trong vài ngày, nhưng áp lực giáo dục có thể đè lên một đứa trẻ trong nhiều năm. Nhiều em bước vào kỳ thi không chỉ với kiến thức mà còn với nỗi sợ: sợ không đạt điểm, sợ trượt nguyện vọng, sợ cha mẹ buồn, sợ mình thua bạn bè. Khi một đứa trẻ phải mang quá nhiều nỗi sợ vào tuổi mười lăm, đó không còn là câu chuyện riêng của một gia đình.

Một thành phố muốn phát triển không thể chỉ dựa vào nhà cao tầng, khu công nghiệp, trung tâm tài chính, metro, cảng biển hay công nghệ mới. Thành phố ấy còn cần một nền giáo dục đủ tốt để mỗi đứa trẻ, dù sinh ra trong gia đình khá giả hay lao động bình thường, đều có cơ hội học hành tử tế. Nếu giáo dục trở thành cuộc chạy đua quá sớm, nếu điểm số lấn át niềm vui học tập, nếu gia đình nghèo luôn bất lợi hơn trong cuộc đua trường lớp, thì đó không còn là chuyện riêng của ngành giáo dục. Đó là bài toán phát triển.

Trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức. Đó là nơi hình thành năng lực, nhân cách, kỷ luật, khả năng hợp tác, tư duy sáng tạo và sức khỏe tinh thần của một thế hệ. Một học sinh giỏi không chỉ làm đúng nhiều câu hỏi trong bài thi, mà là một con người biết tự tin, biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm, biết thích nghi và biết bước vào đời bằng đôi chân vững vàng.

Vì vậy, giáo dục cần được nhìn như một loại hạ tầng mềm của phát triển. Hạ tầng ấy không bê tông, không sắt thép, nhưng quyết định chất lượng con người. Đầu tư cho trường lớp, đội ngũ giáo viên, tư vấn học đường, hướng nghiệp, phân luồng sau THCS, chất lượng trường công và cơ hội học nghề chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của thành phố.

Từ một buổi thi lớp 10, có thể gợi ra nhiều việc cần làm, nhưng không nhất thiết phải nói bằng những khẩu hiệu lớn. Trước hết, trường công phải đủ tốt và đủ gần nơi dân cư sinh sống, nhất là vùng ven, khu dân cư mới, nơi dân số cơ học tăng nhanh. Khi trường học không theo kịp tốc độ đô thị hóa, áp lực sẽ dồn lên học sinh và phụ huynh.

Cũng cần làm cho các con đường sau THCS rộng hơn và tử tế hơn. THPT công lập là lựa chọn quan trọng, nhưng không nên là cánh cửa duy nhất được xem là thành công. Giáo dục thường xuyên nếu được nâng chất, trường nghề nếu đủ hấp dẫn, mô hình vừa học văn hóa vừa học kỹ năng nếu được tổ chức nghiêm túc, sẽ giúp nhiều học sinh có thêm con đường phù hợp với năng lực, hoàn cảnh và ước mơ của mình.

Cùng với đó, phải chăm lo nhiều hơn cho sức khỏe tinh thần của học sinh. Bớt bệnh thành tích, bớt học thêm tràn lan, bớt biến điểm số thành thước đo duy nhất của giá trị một đứa trẻ. Trẻ em cần học, nhưng cũng cần được nghỉ ngơi, đọc sách, chơi thể thao, phát triển năng khiếu và có thời gian lớn lên lành mạnh. Muốn vậy, giáo viên phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi đổi mới. Không thể có nền giáo dục tốt nếu thầy cô quá tải, thu nhập thấp, áp lực thành tích lớn và thiếu điều kiện đổi mới phương pháp dạy học.

Buổi thi rồi sẽ kết thúc. Cánh cổng trường sẽ mở ra. Những đứa trẻ ùa ra tìm cha mẹ. Có em cười nhẹ vì làm được bài. Có em lặng lẽ vì còn tiếc một câu chưa kịp làm. Chị Nhung lại chở con về trên con đường quen thuộc, hỏi con có mệt không, trưa nay muốn ăn gì. Có thể chị chưa biết điểm thi của con. Nhưng như bao người mẹ khác, chị biết con mình vừa đi qua một buổi sáng rất dài.

Phía sau buổi sáng ấy là câu chuyện dài hơn của giáo dục và của thành phố. Làm sao để mỗi đứa trẻ không phải lớn lên trong quá nhiều sợ hãi? Làm sao để trường công đủ tốt, trường nghề đủ hấp dẫn, thầy cô đủ yên tâm, cha mẹ bớt kiệt sức và học sinh có nhiều con đường tử tế để đi tới tương lai?

Một thành phố đáng sống không chỉ là nơi người lớn có việc làm, mà còn là nơi trẻ em có tuổi thơ, có trường học tốt và có cơ hội công bằng để trưởng thành. Từ những cánh cổng trường như thế, tương lai của thành phố bắt đầu.

Tô Nguyễn