Những “bông hoa” xứ Thanh được Bác Hồ khen tặng

Theo lời kể của người dân địa phương, tại đình Hồ Nam, xã Vĩnh Khang cũ, nay thuộc xã Vĩnh Lộc từng là địa điểm diễn ra các lớp học trong phong trào bình dân học vụ.

Từ mùa thu độc lập

Hơn 80 năm bị thực dân Pháp cai trị, sau những bền bỉ tranh đấu và cả hy sinh, Tổng khởi nghĩa trong cả nước thắng lợi, Nhân dân ta giành được chính quyền. Ngày 2/9/1945, thay mặt Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khẳng định quyền độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam, Nhân dân Việt Nam.

Và cũng ngay từ mùa thu lịch sử năm 1945, đất nước đứng trước những thử thách mới để giữ vững nền độc lập vừa giành được. Tiếp nối thành công của Cách mạng Tháng Tám, dân tộc Việt Nam lại bước vào một chặng đường lịch sử mới: Kháng chiến - kiến quốc.

2 tháng sau khi Bác Hồ ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến, ngày 20/2/1947, Người về thăm Thanh Hóa, trực tiếp giao nhiệm vụ cho Đảng bộ, chính quyền, Nhân dân tỉnh ta xây dựng Thanh Hóa thành tỉnh kiểu mẫu - căn cứ, hậu phương chiến lược của kháng chiến chống thực dân Pháp.

Không phụ sự kỳ vọng của Bác Hồ, trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, đất và người Thanh Hóa đã dốc sức người, sức của, thi đua lao động, sản xuất để phục vụ kháng chiến. Từ những đóng góp âm thầm ở mỗi làng quê đến những phong trào thi đua rộng khắp, tinh thần ấy đã tạo nên nhiều “bông hoa” trong vườn hoa thi đua của cả nước.

Đến những “lá cờ đầu”

Ngày 15/6/1950, Bác Hồ đã gửi thư khen ngợi các địa phương có nhiều thành tích trong giúp đỡ bộ đội địa phương. Thư Người viết: “Tôi rất vui lòng được báo cáo rằng: Đồng bào tỉnh nhà đã hăng hái thi đua giúp đỡ bộ đội địa phương... Tôi thay mặt bộ đội địa phương cảm ơn đồng bào và thay mặt Chính phủ khen ngợi đồng bào... Trong phong trào thi đua này, tôi phải khen ngợi riêng 3 xã xuất sắc nhất là xã Tân Tiến đã ủng hộ 1.300.000 đồng; xã Hoằng Lộc đã ủng hộ 2.200.000 đồng; xã Đông Anh đã ủng hộ 3.800.000 đồng”.

Tháng 5/1953, Chiến dịch Thượng Lào kết thúc, Thanh Hóa được Bác Hồ tặng cờ “Phục vụ tiền tuyến khá nhất”. Một năm sau đó, ngày 7/5/1954, tại hỏa tuyến Điện Biên Phủ, đồng chí Hồ Văn Huấn phụ trách đoàn xe thồ Thanh Hóa được vinh dự thay mặt anh em nhận Cờ “Thi đua khá nhất” của Bác Hồ.

Nếu những lá cờ trên ghi nhận sức người, sức của Thanh Hóa dành cho tiền tuyến, thì trong cuộc chiến chống “giặc dốt”, một thành tích khác lại cho thấy sức mạnh của tinh thần tự giác và ý chí học tập của người dân.

Thư khen Bác Hồ gửi HTX Đông Phương Hồng năm 1966 được in và treo trang trọng bên trong đình làng Hương Nhượng.

Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, “giặc dốt” là một trong những thách thức với chính quyền cách mạng. Trước đó, chính sách ngu dân của thực dân Pháp đã khiến cho 95% người dân Việt Nam không biết chữ. Trong hoàn cảnh kháng chiến - kiến quốc, thất học, mù chữ là trở ngại nặng nề. Bác Hồ khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”, vì thế Đảng và Bác đã chủ trương xây dựng nền giáo dục mới, nhiệm vụ trước mắt là xóa nạn mù chữ cho người dân.

Trong lần đầu tiên về thăm Thanh Hóa, ở buổi nói chuyện với các đại biểu thân sĩ trí thức, phú hào, Bác đã nói: “Tỉnh Thanh Hóa có tiếng là văn vật, nhưng nay xét số người biết chữ còn ít hơn số người chưa biết chữ... cái đó các nhà văn hóa phải chịu một phần trách nhiệm”. Và người giao nhiệm vụ phải diệt “giặc dốt”.

Quyết tâm thực hiện nhiệm vụ Bác Hồ giao, một trong những địa phương đạt thành tích xuất sắc trong diệt giặc dốt là xã Vĩnh Khang, huyện Vĩnh Lộc cũ, nay thuộc xã Vĩnh Lộc.

Chuyện xóa nạn mù chữ ở vùng đất bên sông Mã khi đó được thực hiện triệt để. Ông Nguyễn Văn Luận, thôn Vĩnh Khang 1, xã Vĩnh Lộc, chia sẻ: Tôi được các cụ già trong làng kể lại, ngày ấy, ở trên các con đường đi ra bến sông, các lán trại được dựng thành các lớp học buổi trưa và buổi tối. Về sau, lớp học còn được mở ở đình làng. Từ người già đến trẻ nhỏ, phụ nữ, thanh niên... tất cả đều được tham gia học chữ. Mọi người biết chữ trong làng được huy động tham gia dạy chữ cho người chưa biết, với khẩu hiệu “Mỗi người biết chữ là một giáo viên bình dân học vụ”.

Việc thanh toán nạn mù chữ trên địa bàn xã Vĩnh Khang được ghi lại trong sách Lịch sử xã Vĩnh Khang: “Ông Mai Văn Chẩn - Trưởng ban Bình dân học vụ xã có nhiều sáng kiến được Nhân dân ủng hộ và giúp đỡ. Ông đã cho làm những chiếc bảng gỗ nhỏ ghi tên gia đình đã thanh toán nạn mù chữ treo ngoài cổng... Các gia đình thấy rõ lợi ích của xóa mù chữ là đem vinh quang cho gia đình. Chính vì vậy mà các thành viên trong gia đình nhắc nhau, động viên nhau đi học”.

Chỉ trong 2 năm 1955-1956, xã Vĩnh Khang đã xóa mù chữ cho 545 người, trở thành đơn vị dẫn đầu cả nước về thanh toán mù chữ. Đạt được thành tích xuất sắc, ngày 21/12/1956, xã Vĩnh Khang đã được Bác Hồ gửi thư khen. Thư Bác viết: “Tôi rất vui lòng được báo cáo nhiều nơi đồng bào đã thanh toán nạn mù chữ. Nông thôn cả nước thì Vĩnh Khang là xã dẫn đầu trong thành tích thoát nạn mù chữ... Tôi thay mặt Đảng và Chính phủ thân ái gửi lời khen ngợi đồng bào và cán bộ, đồng thời khuyên đồng bào và cán bộ tiếp tục cố gắng học thêm mãi để tiến bộ mãi...”.

Năm 1957, trong lần thứ 2 về thăm Thanh Hóa, tại buổi nói chuyện với các đại biểu Nhân dân Thanh Hóa trong ngày 13/6, Bác Hồ một lần nữa khen ngợi thành tích xóa nạn mù chữ của xã Vĩnh Khang.

Nếu Vĩnh Khang là đơn vị dẫn đầu cả nước trong phong trào thanh toán nạn mù chữ, thì những năm sau đó, trong phong trào xây dựng HTX, thi đua lao động sản xuất phục vụ tiền tuyến, dù không trực tiếp đón Bác về thăm, HTX Đông Phương Hồng và HTX Thắng Lợi (thuộc huyện Thọ Xuân cũ) vẫn vinh dự được Bác Hồ gửi thư khen.

Dẫn chúng tôi vào bên trong đình Hương Nhượng, xã Xuân Hòa, ông Nguyễn Duy Phú chỉ về phía dòng chữ ghi lại mốc thời gian ngày 2 tháng 3 năm 1966 Bác Hồ gửi thư khen, tự hào nói: Làng Hương Nhượng chúng tôi là một trong những “cái nôi” của HTX Đông Phương Hồng trước đây, năng suất lúa cao đã đem lại cuộc sống no đủ cho người dân và góp phần chi viện cho tiền tuyến chống Mỹ cứu nước.

Dù không trực tiếp đón Bác Hồ về thăm, song xã Vĩnh Khang, HTX Đông Phương Hồng là hai trong số rất nhiều đơn vị, cá nhân trên quê hương Thanh Hóa đã lập được thành tích xuất sắc trong công cuộc kháng chiến - kiến quốc, vinh dự được Bác Hồ tặng cờ, gửi thư khen. Điều đáng quý là những thành tích ấy không chỉ nằm lại trong những trang sử hay những dòng chữ được lưu giữ. Đó còn là ký ức về một thời mà mỗi người dân, mỗi làng quê đều tìm cách làm tốt nhất phần việc của mình cho đất nước.

Những lời khen của Bác, vì thế, vừa là niềm tự hào, vừa là lời nhắc nhở đối với các thế hệ hôm nay. Bởi điều làm nên những “bông hoa” năm xưa không chỉ là thành tích, mà trước hết là tinh thần trách nhiệm, ý thức cộng đồng và khát vọng được góp sức mình cho quê hương, đất nước.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Bác Hồ với Thanh Hóa, Thanh Hóa làm theo lời Bác, NXB Thanh Hóa, 2017; Lịch sử xã Vĩnh Khang, NXB Thanh Hóa, 2012).

Bài và ảnh: Trang Bùi