Nhật Bản là nước đầu tiên tham gia dự án AI của Tổng thống Trump

Nhật Bản đã chính thức đồng ý trở thành đối tác quốc tế đầu tiên tham gia vào "Sứ mệnh Khởi nguyên" (Genesis Mission) – một dự án đầy tham vọng của chính quyền Tổng thống Donald Trump nhằm tăng tốc nghiên cứu khoa học thông qua sức mạnh của trí tuệ nhân tạo (AI).

Nhật đã ký kết tham gia dự án AI của chính quyền Mỹ

Sự kiện này không chỉ đơn thuần là một bản ký kết ngoại giao giữa Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản với Bộ Năng lượng Mỹ, mà nó còn đánh dấu sự hình thành của một liên minh công nghệ mới. Trong bối cảnh cuộc đua giành ngôi vương AI giữa Mỹ và Trung Quốc đang ngày càng gay gắt, việc Washington chọn Tokyo làm người bạn đồng hành đầu tiên cho thấy tầm quan trọng chiến lược của xứ sở mặt trời mọc trong bàn cờ công nghệ thế giới.

"Sứ mệnh Khởi nguyên" và giấc mơ Apollo của thế kỷ 21

Để hiểu được tầm vóc của cái bắt tay tại Osaka, chúng ta cần nhìn lại xem "Sứ mệnh Khởi nguyên" thực chất là gì. Được kích hoạt vào tháng 11 năm 2025 bởi một sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Donald Trump, dự án này mang trong mình một tham vọng khổng lồ: xây dựng một nền tảng AI mới, đủ mạnh mẽ để làm đòn bẩy thúc đẩy các nghiên cứu và phát triển trong những lĩnh vực mũi nhọn nhất của nhân loại. Đó là công nghệ sinh học, năng lượng nhiệt hạch hạt nhân, máy tính lượng tử và nhiều lĩnh vực tiên tiến khác.

Michael Kratsios, người đứng đầu Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ của Nhà Trắng, đã không ngần ngại so sánh dự án này với chương trình đưa con người lên mặt trăng năm xưa. Trong một cuộc phỏng vấn gần đây với NBC News, ông tuyên bố rằng Genesis Mission là cuộc huy động các nguồn lực khoa học liên bang lớn nhất kể từ sau sứ mệnh Apollo. Để hiện thực hóa tham vọng này, Bộ Năng lượng Mỹ - cơ quan chủ trì dự án - đã công bố khoản tài trợ hơn 320 triệu USD cho các phòng thí nghiệm quốc gia trên khắp nước Mỹ.

Cốt lõi của dự án nằm ở sự chia sẻ và cộng hưởng nguồn lực. Đó là sự kết hợp giữa các siêu máy tính mạnh nhất và kho dữ liệu khoa học khổng lồ mà chính phủ hai nước đang nắm giữ. Nhưng không chỉ dừng lại ở cấp độ chính phủ, Genesis Mission còn có sự tham gia của khoảng hai chục gã khổng lồ công nghệ Mỹ, bao gồm những cái tên đình đám như Microsoft, Google và Nvidia.

Đối với Nhật Bản, việc tham gia vào liên minh này mở ra một cánh cửa vàng. Thông qua thỏa thuận, các nhà khoa học Nhật Bản sẽ có quyền truy cập vào hệ thống siêu máy tính hiệu suất cao của Mỹ và khai thác những kho tàng dữ liệu khoa học quý giá mà trước đây họ khó lòng tiếp cận. Đại diện của Bộ Nhật Bản đã chia sẻ thẳng thắn rằng, để cạnh tranh toàn cầu trong lĩnh vực AI dành cho khoa học, họ cần phải làm việc với những đối tác mạnh nhất.

Mặc dù chi tiết cụ thể về những gì Nhật Bản sẽ đóng góp vẫn đang được thảo luận, nhưng nền móng hợp tác đã được xây dựng vững chắc từ năm 2024. Đáng chú ý, Viện nghiên cứu Riken danh tiếng của Nhật, Tập đoàn công nghệ Fujitsu và Nvidia đã ký một biên bản ghi nhớ với Phòng thí nghiệm Quốc gia Argonne của Mỹ. Hiện tại, Riken, Fujitsu và Nvidia đang chạy đua để phát triển thế hệ kế nhiệm cho siêu máy tính Fugaku – niềm tự hào một thời của công nghệ Nhật Bản.

Bóng ma của địa chính trị và sự lựa chọn khoa học "có chủ đích"

Tuy nhiên, đằng sau những nụ cười và cái bắt tay tại Osaka là một bức tranh phức tạp hơn nhiều về địa chính trị và chính sách đối nội của nước Mỹ dưới thời Tổng thống Trump. Dario Gil, Thứ trưởng phụ trách khoa học của Bộ Năng lượng Mỹ, đã nhấn mạnh tại sự kiện rằng bằng cách hợp lực trong các lĩnh vực quan trọng, Mỹ và Nhật Bản có thể duy trì vị thế dẫn đầu thế giới về khoa học và công nghệ.

Lời tuyên bố này ngầm ám chỉ đến một đối thủ không được nhắc tên trực tiếp nhưng ai cũng hiểu: Trung Quốc. "Sứ mệnh Khởi nguyên" ra đời trong bối cảnh Washington và Bắc Kinh đang cạnh tranh quyết liệt để giành quyền tối thượng trong lĩnh vực AI. Việc lôi kéo Nhật Bản vào quỹ đạo của mình là nước cờ chiến lược của Mỹ để củng cố sức mạnh liên minh, tạo ra một bức tường thành công nghệ vững chắc trước sự trỗi dậy của đại lục.

Thế nhưng, dự án này cũng vấp phải những ý kiến trái chiều ngay tại quê nhà. Nhiều nhà phê bình chỉ ra một nghịch lý trớ trêu: trong khi chính quyền Trump mạnh tay đầu tư cho Genesis Mission, họ lại đang rút lui khỏi việc hỗ trợ khoa học và công nghệ trong các lĩnh vực khác. Theo tạp chí khoa học uy tín Nature, trong năm qua, chính quyền này đã hủy bỏ hoặc đóng băng tổng cộng hơn 7.800 khoản tài trợ nghiên cứu tại Viện Y tế Quốc gia (NIH) và Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF). Khoảng 25.000 nhà khoa học và nhân sự đã rời khỏi các cơ quan liên bang giám sát nghiên cứu, và tổng cộng 32 tỉ USD ngân sách phi quốc phòng đã bị đề xuất cắt giảm.

Sự mâu thuẫn này phản ánh quan điểm "khoa học chọn lọc" của chính quyền đương nhiệm. Các quan chức của ông Trump thường xuyên bày tỏ sự hoài nghi đối với các dòng khoa học chính thống về các chủ đề như biến đổi khí hậu hay vắc-xin. Do đó, không có gì ngạc nhiên khi "Sứ mệnh Khởi nguyên" hoàn toàn không bao gồm các nghiên cứu trong những lĩnh vực này. Thay vào đó, nó tập trung cao độ vào các lĩnh vực chiến lược liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia và lợi ích kinh tế, những công nghệ có thể mang lại lợi thế quân sự hoặc thương mại vượt trội so với Trung Quốc.

Về phía Nhật Bản, sự lựa chọn này hoàn toàn phù hợp với định hướng chiến lược của họ. Chính phủ Nhật Bản từ lâu đã xác định năng lượng nhiệt hạch và máy tính lượng tử là những công nghệ chiến lược quan trọng đối với an ninh quốc gia. Việc tham gia vào Genesis Mission không chỉ giúp Nhật Bản tiếp cận công nghệ lõi của Mỹ mà còn đảm bảo họ không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Đó là nơi mà ranh giới giữa nghiên cứu khoa học thuần túy và an ninh quốc gia đang ngày càng trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Sự hợp tác này, vì thế, là một cuộc hôn nhân của lợi ích chiến lược, nơi cả hai bên đều tìm thấy mảnh ghép còn thiếu để củng cố sức mạnh của mình trước những biến động khó lường của thế kỷ 21.

Bùi Tú