Nhân tài trở thành 'mặt trận' mới trong cuộc đua AI Mỹ - Trung

Quốc kỳ Mỹ (trái) và quốc kỳ Trung Quốc. Ảnh minh họa: IRNA/TTXVN

Theo hãng tin CNA, khi rời Apple tại Thung lũng Silicon năm 2018, Will Wang không tìm kiếm một công ty khởi nghiệp công nghệ mới. Điều ông tìm kiếm là một nơi thích hợp để phát triển phần cứng. Sau thời gian làm việc tại Apple, Anker Innovations và Oppo, ông Wang trở về Trung Quốc và thành lập công ty kính thông minh Even Realities tại Thâm Quyến vào năm 2023.

Ông cho rằng nếu muốn dẫn đầu về AI, Thung lũng Silicon vẫn là trung tâm hàng đầu thế giới. Nhưng đối với đổi mới phần cứng, Trung Quốc mới là nơi hội tụ đầy đủ các điều kiện từ kỹ sư, chuỗi cung ứng đến năng lực sản xuất.

Lựa chọn của ông Wang phản ánh một xu hướng lớn hơn đang diễn ra trong cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc. Khi cuộc đua công nghệ ngày càng quyết liệt, nhân tài đang nổi lên như một nguồn lực chiến lược không kém chip tiên tiến, dữ liệu hay năng lực tính toán.

Trong nhiều thập niên, các nhà khoa học và kỹ sư Trung Quốc liên tục đến Mỹ học tập, làm việc rồi trở về quê hương để khởi nghiệp hoặc tham gia xây dựng ngành công nghệ trong nước. Bà Li Yaqi, trợ lý nghiên cứu tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) ở Singapore, gọi quá trình này là “tuần hoàn chất xám” thay vì “chảy máu chất xám”.

Theo bà, lợi thế AI của Mỹ được xây dựng trong các thể chế của nước này nhưng lại dựa trên nguồn nhân lực mang tính toàn cầu. Ngược lại, những chuyên gia được đào tạo ở nước ngoài cũng góp phần quan trọng vào sự phát triển của ngành công nghệ Trung Quốc.

Dòng chảy nhân tài đó đã giúp hai nền kinh tế công nghệ lớn nhất thế giới duy trì sự kết nối trong nhiều năm. Không chỉ mang theo kiến thức chuyên môn, các nhà nghiên cứu còn đem theo kinh nghiệm, phương pháp làm việc và mạng lưới hợp tác quốc tế.

Tuy nhiên, bức tranh hiện nay đang thay đổi. Theo các chuyên gia, quyết định lựa chọn nơi làm việc của những nhân tài AI hàng đầu thường phụ thuộc vào ba yếu tố chính: thu nhập, khả năng tiếp cận nguồn lực tính toán và mức độ tự do trong nghiên cứu.

Ở khía cạnh này, Mỹ vẫn giữ nhiều lợi thế. Khu vực Vịnh San Francisco tiếp tục là nơi tập trung đông đảo nhất các nhà nghiên cứu AI hàng đầu thế giới, các trung tâm nghiên cứu tiên phong cùng nguồn vốn và hạ tầng tính toán phục vụ phát triển các mô hình tiên tiến.

Robot tại một nhà máy tự động ở Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Song song với đó, Trung Quốc cũng đang nổi lên như một cực tăng trưởng mới của ngành AI. Nếu cách đây một thập niên nước này còn bị xem là bên theo sau, thì hiện nay Trung Quốc đã xây dựng được hệ sinh thái công nghệ trưởng thành với các doanh nghiệp quy mô lớn, đội ngũ kỹ sư đông đảo và thị trường nội địa đủ sức thử nghiệm, thương mại hóa các sản phẩm mới ở quy mô rộng.

Điều này khiến Trung Quốc trở thành điểm đến hấp dẫn đối với những người muốn phát triển phần cứng AI hoặc đưa các ứng dụng AI vào thực tiễn.

Theo các nhà quan sát, thay vì hội tụ, hệ sinh thái AI của Mỹ và Trung Quốc đang ngày càng chuyên biệt hóa. Mỹ tiếp tục là trung tâm của nghiên cứu tiên phong và các mô hình AI hàng đầu, trong khi Trung Quốc có lợi thế rõ rệt về sản xuất, phần cứng và triển khai sản phẩm trên quy mô lớn.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển nhân tài giữa hai nước cũng đang chịu tác động ngày càng lớn từ yếu tố địa chính trị.

Doanh số bán hàng của các nhà sản xuất chip Mỹ tại Trung Quốc tăng mạnh. Ảnh minh họa: THX/TTXVN

Mỹ đã siết chặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến, đầu tư và một số dịch vụ liên quan đến AI. Trong khi đó, Trung Quốc cũng tăng cường giám sát các hoạt động đầu tư ra nước ngoài và các lĩnh vực công nghệ nhạy cảm.

Một ví dụ được nhiều người chú ý là trường hợp của Manus, công ty khởi nghiệp AI có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng chuyển trụ sở sang Singapore. Sau khi xuất hiện thông tin về một thỏa thuận liên quan đến Meta, công ty này đã trở thành đối tượng xem xét của cơ quan quản lý Trung Quốc.

Theo giới quan sát, những trường hợp như vậy cho thấy ranh giới giữa nhân tài, quyền sở hữu doanh nghiệp và chuyển giao công nghệ đang ngày càng khó tách bạch.

Các biện pháp hạn chế thị thực, rà soát an ninh quốc gia và kiểm soát công nghệ cũng khiến những quyết định từng chủ yếu mang tính nghề nghiệp nay chịu tác động ngày càng lớn từ các cân nhắc chính trị.

Theo bà Li, điều đáng lo ngại không phải là việc nhân tài chuyển từ nước này sang nước khác, mà là sự suy giảm của các kênh trao đổi giúp hai bên hiểu nhau.

Trong nhiều năm, giới học giả, kỹ sư và doanh nhân là một trong số ít cầu nối giúp Mỹ và Trung Quốc duy trì sự kết nối trực tiếp. Khi dòng chảy đó chậm lại, cả hai bên có nguy cơ ngày càng phụ thuộc vào các tuyên bố chính thức, các tường thuật trên truyền thông hoặc những giả định tiêu cực về đối phương.

Theo các chuyên gia, giá trị của nhân tài ngày nay không chỉ nằm ở kỹ năng chuyên môn mà còn ở kinh nghiệm thực tiễn, mạng lưới quan hệ, khả năng đánh giá công nghệ và những tri thức khó có thể truyền tải qua tài liệu hay dữ liệu công khai. Bởi vậy, dù cánh cửa luân chuyển nhân tài giữa Mỹ và Trung Quốc chưa khép lại, nó cũng không còn rộng mở như trước.

Trong bối cảnh cạnh tranh AI giữa Washington và Bắc Kinh ngày càng gia tăng, cuộc đua không còn chỉ xoay quanh chip, mô hình hay nguồn vốn. Ngày càng rõ ràng rằng yếu tố mang tính quyết định nằm ở con người và nơi họ lựa chọn để kiến tạo tương lai.

Vân Khánh/Báo Tin tức và Dân tộc