Nhận diện khoảng trống giới trong Dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường

Toàn cảnh buổi Hội thảo

Chủ trì hội thảo có Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam Nguyễn Thị Minh Hương và Phó trưởng ban thường trực Ban Công tác phụ nữ TƯ Hội Nguyễn Thị Kim Dung.

Hội thảo có sự tham gia của đại diện các bộ, ngành Trung ương, các tổ chức quốc tế, cùng đông đảo chuyên gia độc lập và các nhà khoa học, hướng tới mục tiêu mổ xẻ những khoảng trống pháp lý và kiến nghị các giải pháp bảo đảm bình đẳng giới thực chất trong chiến lược phát triển bền vững.

Đổi mới tư duy và nhận diện bình đẳng giới thực chất

Phát biểu khai mạc và định hướng Hội thảo, Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam Nguyễn Thị Minh Hương nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp lăng kính giới và các mục tiêu khí hậu nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh diễn ra công bằng, bao trùm, không để ai bị bỏ lại phía sau. 

Khẳng định phụ nữ và nam giới chịu những tác động rất khác nhau từ ô nhiễm môi trường, thiên tai hay suy thoái tài nguyên, đồng thời định vị phụ nữ không chỉ là đối tượng chịu tác động mà còn là chủ thể tích cực trong thay đổi hành vi sản xuất, tiêu dùng và quản lý chất thải, bà Minh Hương đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi vào ba nhóm vấn đề trọng tâm: 

Thứ nhất là nhận diện rõ những vấn đề giới qua các quy định bảo vệ môi trường. Đánh giá các khoảng trống pháp lý tác động đến phụ nữ và nhóm dễ bị tổn thương; 

Thứ hai là tập trung góp ý trực tiếp vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Rà soát các quy định cần thiết để lồng ghép giới, đảm bảo tính đồng bộ của hệ thống pháp luật; 

Thứ ba là làm rõ cơ chế để phụ nữ cũng như là tổ chức Hội ở các cấp có thể phát huy tốt hơn vai trò của mình. Nêu rõ căn cứ cụ thể hóa trong luật để các cấp Hội thực hiện chức năng giám sát phản biện xã hội.

 Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam Nguyễn Thị Minh Hương phát biểu khai mạc và định hướng tại Hội thảo

Phân tích về thực trạng pháp lý, chuyên gia độc lập về giới Nguyễn Thị Lan chỉ ra rằng, mặc dù Dự thảo Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2026 đã có bước tiến quan trọng tại khoản 3 Điều 4 khi ghi nhận bình đẳng giới và công nhận quyền giám sát của cộng đồng, song hầu hết các quy định trong dự thảo luật hiện vẫn ở mức "trung tính giới". Điều này đồng nghĩa với việc Dự thảo luật sẽ đối xử với mọi nhóm đối tượng như nhau trên văn bản, nhưng lại bỏ quên sự khác biệt về nhu cầu, năng lực tiếp cận và mức độ chịu tác động thực tế. 

Phân tích từ các ý kiến đóng góp của giới chuyên gia, bà Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh rằng mỗi nhóm cư dân hay nhóm bị ảnh hưởng đều có những đặc điểm, nhu cầu và mức độ chịu tác động khác nhau, đặc biệt là phụ nữ chiếm phần lớn trong nền kinh tế phi chính thức, gặp nhiều rào cản về tín dụng, tài sản, công nghệ và gánh nặng công việc chăm sóc không được trả công. 

Từ thực tiễn đó, bà Lan kiến nghị cần làm rõ và nâng cao vai trò giám sát, phản biện xã hội trong lĩnh vực bảo vệ môi trường của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đồng thời đặc biệt nhấn mạnh vai trò nòng cốt của Hội LHPN Việt Nam với mạng lưới cơ sở hoạt động mạnh mẽ, có chức năng đại diện bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho phụ nữ tham gia vào các hoạt động môi trường và gắn kết cơ chế giám sát xã hội với lồng ghép giới. 

Bên cạnh đó, cần lồng ghép cụ thể mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh, trung hòa carbon gắn với bình đẳng giới và chuyển dịch công bằng, hoàn thiện các quy định về dữ liệu môi trường phân tách theo giới, cũng như sửa đổi các quy định về đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và tham vấn cộng đồng để xóa bỏ rào cản về ngôn ngữ, công nghệ, thời gian và địa điểm, bảo đảm tiếng nói của phụ nữ vùng dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế được ghi nhận thực chất".

Bà Nguyễn Thị Lan, chuyên gia độc lập về giới, phát biểu tại Hội thảo

Đồng tình với các góc nhìn trên, TS. Phạm Văn Miền, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, nhấn mạnh rằng việc hoàn thiện khung pháp lý cần phải gắn liền với thực tiễn đời sống của người dân và đặc biệt lưu ý đến các tác động đối với phụ nữ ở cơ sở. Ông chỉ ra rằng một số quy định hiện hành, như các chế tài xử phạt liên quan đến việc phân loại rác tại hộ gia đình, còn thiếu tính khả thi khi áp dụng vào thực tế đời sống của người lao động. Bên cạnh đó, ông khẳng định kinh tế tuần hoàn với bản chất "đầu ra của chủ thể này là đầu vào của chủ thể khác" mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho giới, bởi phụ nữ chính là lực lượng gắn bó mật thiết với các hoạt động thu gom, phân loại và tái chế phế liệu trong đời sống hằng ngày.

Phân tích chuyên sâu về công tác ứng phó với biến đổi khí hậu tại Điều 90 của dự thảo luật, Tiến sĩ Bùi Thị Thu Trang, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường, khẳng định rủi ro thiên tai và biến đổi khí hậu phân bố không đồng đều. Phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ nông thôn và miền núi, thường phải dành nhiều thời gian hơn để lo nguồn nước sinh hoạt, gánh vác công việc gia đình trong điều kiện hạn hán, xâm nhập mặn hay thiên tai, đồng thời gặp nhiều khó khăn hơn khi di chuyển sơ tán. Tuy nhiên, hệ thống chỉ số giám sát đánh giá hiện nay vẫn thiên về kỹ thuật và tổng hợp. 

Từ thực tiễn đó, tiến sĩ Bùi Thị Thu Trang đề xuất: "Cần bổ sung các định hướng đánh giá có phân tách dữ liệu theo giới, theo độ tuổi về tình trạng khuyết tật và các đặc điểm xã hội ở các địa phương, đồng thời khuyến khích sự tham gia bình đẳng của phụ nữ và nam giới trong các phương án phòng chống thiên tai, sơ tán và phục hồi sinh kế".

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Góp ý về hệ thống công cụ kinh tế, ThS Nguyễn Thi, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ sinh kế cho lực lượng lao động phi chính thức, nơi đa phần là nữ giới làm nghề thu gom phế liệu. Phân tích về cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và Quỹ hỗ trợ thu gom, ông Nguyễn Thi cảnh báo nếu chính sách chỉ tập trung ưu đãi cho các doanh nghiệp lớn mà bỏ quên lực lượng thu gom truyền thống thì sẽ vô tình đẩy nhiều lao động nữ vào thế yếu. 

Ông Thi nhấn mạnh: "Chúng ta phải hướng đến việc phát triển thu gom và tái chế ở quy mô công nghiệp để đáp ứng kinh tế tuần hoàn, nhưng đồng thời phải quan tâm đến chuyển đổi công bằng cho các hoạt động truyền thống, đặc biệt là lao động nữ trong khu vực phi chính thức, tránh việc đặt toàn bộ gánh nặng lên vai họ mà không có cơ chế hỗ trợ tương xứng".

Hướng tới khung pháp lý phát triển bao trùm

Đại diện cơ quan soạn thảo, ông Nguyễn Hồng Quang, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, quá trình hoàn thiện hồ sơ dự thảo luật và các văn bản hướng dẫn thi hành luôn tuân thủ nghiêm ngặt các quy định lập pháp và đã được đăng tải công khai để lấy ý kiến rộng rãi. Đối với các khoảng trống giới được chỉ ra trong quy trình tham vấn ĐTM, ứng phó biến đổi khí hậu, cơ chế EPR (trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) và việc phân tách dữ liệu môi trường theo giới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp chặt chẽ với các đơn vị liên quan để nghiên cứu, giải trình đầy đủ. 

Ông Quang khẳng định: "Tất cả các ý kiến đóng góp của các chuyên gia và đại biểu tại Hội thảo sẽ được chúng tôi nghiên cứu, tiếp thu một cách bài bản, kỹ lưỡng để giải trình đầy đủ; trong trường hợp chưa thể chế hóa ngay trong luật, chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu đưa vào hệ thống các nghị định và thông tư hướng dẫn đang được xây dựng song song để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả thực thi trên thực tế".

Ông Nguyễn Hồng Quang, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phát biểu tại Hội thảo

Kết luận hội thảo, Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam Nguyễn Thị Minh Hương đánh giá cao tinh thần làm việc trách nhiệm và những luận cứ khoa học mà các chuyên gia, đại biểu đã đưa ra. Bà Nguyễn Thị Minh Hương nhấn mạnh, việc lồng ghép giới không đơn thuần là thêm các từ ngữ về giới vào văn bản luật, mà phải làm thay đổi chất lượng thực thi chính sách, bảo đảm mọi nhóm dân cư, nhất là phụ nữ và các nhóm yếu thế, được tiếp cận bình đẳng nguồn lực, tín dụng, công nghệ và cơ hội việc làm xanh. 

Hội LHPN Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành, tổng hợp toàn bộ các kiến nghị chất lượng từ Hội thảo để gửi tới ban soạn thảo và các cơ quan của Quốc hội, quyết tâm tháo gỡ các khoảng trống pháp lý, đưa lăng kính giới trở thành một nguyên tắc xuyên suốt trong chính sách bảo vệ môi trường và phát triển bền vững của quốc gia.

Bài: Kim Thanh; Ảnh: Trường Hùng