Nhận diện các tiêu chí tiết kiệm, chống lãng phí

Sự chuyển biến trong nhận thức về tiết kiệm, chống lãng phí

Luật Tiết kiệm, chống lãng phí là cơ sở pháp lý cao nhất cho việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Sau khi Luật này có hiệu lực thi hành, nhiều văn bản hướng dẫn đã được xây dựng, ban hành, đồng thời tiến hành sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật khác tạo thành hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tương đối đồng bộ cho việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí.

Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của các cấp, ngành, địa phương. Ảnh minh hoạ: Thanh Tuấn

Về cơ bản, các văn bản quy phạm pháp luật đã tác động trực tiếp tạo ra sự chuyển biến trong thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Chính phủ và các bộ, ngành, địa phương đã ban hành mới và bổ sung các quy định, tiêu chuẩn, quy chuẩn để làm cơ sở cho việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Đồng thời triển khai xây dựng chương trình hành động cụ thể để thực hiện Luật Tiết kiệm, chống lãng phí cũng như Luật Phòng, chống tham nhũng và các văn bản quy phạm pháp luật khác, thể hiện ý thức trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí.

Các chương trình hành động đã định hướng cho cơ quan, tổ chức trong phạm vi và lĩnh vực quản lý của mình, khắc phục những tồn tại, thực hiện tiết kiệm sử dụng các nguồn lực, bảo vệ tài sản quốc gia, mang lại lợi ích cho cơ quan, tổ chức và xã hội.

Với mục tiêu đẩy mạnh thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội; thực hiện có trọng tâm, trọng điểm để tạo chuyển biến rõ rệt trong công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí với những kết quả cụ thể. Trong đó, Chính phủ đã tập trung xây dựng các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hành tiết kiệm, chống lãng phí nhằm phát huy cao nhất mọi nguồn lực để thực hiện các mục tiêu tăng trưởng, phát triển kinh tế, ổn định đời sống của nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội.

Kết quả triển khai thực hiện Luật và chủ trương thực hành tiết kiệm, chống lãng phí được tiến hành khá mạnh mẽ tạo ra sự chuyển biến trong nhận thức về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và xã hội.

Các tiêu chí tiết kiệm, chống lãng phí trong các lĩnh vực

Tiêu chí của tiết kiệm hay lãng phí cần được xác định cụ thể cho từng loại hoạt động, từng nguồn công quỹ hoặc hoàn cảnh nhất định. Tiêu chí tiết kiệm, lãng phí có thể mang tính định tính hoặc định lượng. Các tiêu chí định lượng thể hiện qua tính kinh tế, tính hiệu quả của quyết định, của hoạt động và hoàn toàn có thể thiết lập cho từng loại hoạt động, từng môi trường cụ thể, bằng những thông tin có thể đo lường.

Các tiêu chí định tính được xây dựng và sử dụng cho những đánh giá tiết kiệm hay lãng phí trong xây dựng vận hành thể chế, chính sách và thủ tục hành chính... Ví dụ như thể chế, cơ cấu kinh tế, mô hình tăng trưởng, năng lực quản trị, năng lực cạnh tranh.

Đi sâu vào từng lĩnh vực hoạt động có thể nhận diện tiết kiệm, lãng phí và xây dựng các tiêu chí mang tính định lượng và các tiêu chí mang tính định tính. Quan trọng là phải nhận diện hình thức, biểu hiện của lãng phí, tiết kiệm làm cơ sở cho nền tảng đưa ra các tiêu chí cần thiết cho từng lĩnh vực, từng loại hình tổ chức trong nền kinh tế - xã hội.

Các hành vi gây lãng phí trong các lĩnh vực đã được luật hoá tại Điều 4, Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026. Theo đó, các tiêu chí nhận diện tiết kiệm, lãng phí được thể hiện trong một số lĩnh vực cụ thể sau:

Trong quản lý ngân sách Nhà nước, ngân quỹ quốc gia, các chế độ, chính sách của Nhà nước về tài chính được các tổ chức và cá nhân chấp hành và thực hiện một cách nghiêm chỉnh, đúng quy định, từ việc huy động, tập trung nguồn thu ngân sách Nhà nước, phân bổ và sử dụng ngân sách, ngân quỹ Nhà nước. Nhiều quyết định, quy định của Nhà nước đã được tuân thủ như chấp hành quy trình thủ tục thu nộp thuế, phí, lệ phí, phân bổ ngân sách, sử dụng ngân quỹ. Tuy nhiên, có thể thấy rằng, trong quản lý và sử dụng ngân sách Nhà nước, quỹ ngân sách Nhà nước chưa thực sự tiết kiệm, còn lãng phí.

Trong quản lý đầu tư xây dựng, dấu hiệu của lãng phí là tình trạng vi phạm quy trình đầu tư, không thực hiện đấu thầu, vi phạm thủ tục thanh quyết toán, tính toán không đúng khối lượng đầu tư xây dựng cơ bản hoàn thành, áp sai đơn giá, định mức. Lãng phí lớn nhất là đầu tư không đúng quy hoạch, không đúng mục đích đầu tư, thi công trong thời gian dài, chậm đưa công trình vào sử dụng, chất lượng công trình, dự án kém.

Trong quản lý đất đai, tài nguyên, khoáng sản, đây là nguồn lực quan trọng của đất nước, là nguồn lực quốc gia thuộc sở hữu toàn dân, nhưng đây cũng là lĩnh vực lãng phí, thất thoát lớn, là sự lãng phí tài nguyên, tài sản quốc gia. Lãng phí trong lĩnh vực đất đai, tài nguyên, khoáng sản được thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau.

Trong quản lý và sử dụng trụ sở làm việc, nhà ở công vụ, đây là những tài sản quốc gia được đầu tư qua nhiều năm, nhưng tình trạng lãng phí diễn ra dưới nhiều hình thức như: Sử dụng sai công năng, sai mục đích; chiếm dụng hoặc chiếm đoạt làm tài sản riêng của tập thể, cá nhân, khai thác và sử dụng vì lợi ích nhóm; đã đầu tư xây trụ sở mới hoặc nhận diện tích, trụ sở mới nhưng không giao lại trụ sở cũ, vẫn tiếp tục chiếm dụng và sử dụng vì những mục đích không rõ ràng.

Trong quản lý, sử dụng vốn và tài sản Nhà nước tại doanh nghiệp, tình trạng thất thoát, lãng phí tài sản, vốn Nhà nước trong khâu cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước; nhiều doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả, thua lỗ kéo dài; việc sử dụng vốn, tài sản Nhà nước không đúng mục đích; thủ tục thành lập, giải thể doanh nghiệp mặc dù đã được đơn giản hóa song trên thực tế, còn có nhiều giấy phép con gây lãng phí thời gian, tốn kém cho doanh nghiệp. Lãng phí về các thủ tục hành chính là đáng kể, gây thiệt hại cho doanh nghiệp.

Trong đào tạo, quản lý, sử dụng lao động và thời gian lao động, việc này được thể hiện trong việc thiếu quy hoạch và chiến lược đào tạo khiến chi phí đào tạo của cả Nhà nước và xã hội bỏ ra là lớn nhưng hiệu quả không cao, lãng phí nhiều do lao động được đào tạo phải đào tạo lại, làm việc không đúng ngành nghề được đào tạo.

Luật sư Phạm Ngọc Thanh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, mặc dù đã có các tiêu chí nhận diện tiết kiệm, chống lãng phí và hành vi gây lãng phí cũng đã được luật hoá nhưng vẫn còn một số tồn tại, hạn chế trong quá trình thực hiện.

Một số nguyên nhân dẫn đến những tồn tại, hạn chế trong thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong các lĩnh vực trên là do pháp luật về các vấn đề này còn bất cập và chưa được tuân thủ nghiêm minh; việc tổ chức tự kiểm tra chưa trở thành việc làm thường xuyên, nên dẫn đến hạn chế trong vấn đề tự phát hiện, tự chấn chỉnh; công tác giám sát của các cơ quan dân cử, của các tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp còn chưa đáp ứng yêu cầu, chưa thực sự mạnh mẽ, đúng thẩm quyền và hiệu quả.

Quốc Doanh