Nhà trình tường truyền thống của đồng bào Mông

Không chỉ phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp, đồng bào Mông còn tích cực xây dựng nếp sống văn hóa mới.

Kiến trúc độc đáo từ những ngôi nhà bằng đất

Dù được xây dựng đơn giản cùng vật liệu tại chỗ, dưới sự tài tình của người Mông, những ngôi nhà trình tường (tường làm bằng đất) ra đời độc đáo.

Mặc dù đã xây dựng được ngôi nhà mới khang trang cách nơi ở cũ không xa, anh Ngô Văn Linh (bản Pom Khuông, xã Tam Chung) vẫn gìn giữ ngôi nhà trình tường của gia đình mình như báu vật. Trải qua nhiều mưa nắng, phủ bụi của thời gian, nhiều hạng mục trong nhà đã xuống cấp, tường đất nứt nẻ, nhưng anh luôn tự hào và muốn bảo tồn nét văn hóa đặc sắc của đồng bào mình. Anh Linh cho biết: "Trước đây không chỉ gia đình tôi, hầu hết các hộ trong bản đều làm nhà trình tường để ở. Quá trình làm nhà không tốn kém vì nguyên liệu có sẵn, tuy vậy đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu, đặc biệt là công đoạn làm móng đến nén đất làm tường. Để tạo nên những bức tường kiên cố, độc đáo, người dân thường chọn loại đất sét hoặc đất thịt, có độ kết dính cao, được sàng lọc kỹ càng nhằm loại bỏ rễ cây, đá, cỏ rác để tạo độ mịn tốt... Tất cả các khâu để dựng nên ngôi nhà được làm hoàn toàn bằng thủ công. Nhà trình tường của đồng bào Mông chỉ có một cửa chính, không có cửa sổ. Tổng thời gian hoàn thiện từ 1 - 2 tháng".

Dù chịu tác động mạnh mẽ của cuộc sống hiện đại, đồng bào Mông xứ Thanh vẫn bảo tồn, gìn giữ được nếp nhà trình tường truyền thống.

Cách đó không xa, ngôi nhà trình tường hộ anh Vàng A Chư (bản Pom Khuông) hiện vẫn còn vẹn nguyên lối kiến trúc truyền thống với tường bằng đất dày, mịn, khung bằng gỗ, có hàng lan can phía trước. “Do sinh sống trên núi cao, khí hậu khắc nghiệt, đồng bào Mông đã sáng tạo ra những ngôi nhà trình tường, giúp mát mẻ về mùa hè, ấm áp về mùa đông. Trong khi trình tường, cứ khoảng 50 - 80cm người Mông lại cho 2 khúc tre, luồng vào để tường chắc chắn. Nhà được chia làm 3 gian, gian giữa thờ tổ tiên, hai bên là buồng và bếp, mái được lợp bằng ngói âm dương, thiết kế phù hợp với điều kiện sống trên núi cao, khí hậu khắc nghiệt của bà con...", anh Chư cho biết.

Nét văn hóa đặc sắc cần được giữ gìn

Bản Ún (xã Mường Lý) là nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào Mông với trên 816 nhân khẩu, ở phân tán dọc chân đồi. Trong dòng chảy hiện đại hóa, ở nơi bản làng xa xôi này, không còn nhiều nhà trình tường được giữ nguyên kiến trúc truyền thống. Một số gia đình, người dân thay thế ngói âm dương bằng các loại tấm lợp, vách tường được phủ bằng một lớp xi măng mỏng bên ngoài. Theo trưởng bản Mai Văn Thề, bản hiện có khoảng 10 nếp nhà trình tường, trong đó không còn nhiều ngôi nhà lưu giữ nguyên vẹn nét đẹp của kiến trúc truyền thống. Đứng trước nguy cơ ngày càng mai một của nhà trình tường, các cuộc tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức của bà con về việc giữ gìn nếp nhà truyền thống của bà con đồng bào Mông được chính quyền địa phương thực hiện theo phương châm: “Đi từng ngõ, gõ từng nhà, nói bằng tiếng dân tộc”, lấy người có uy tín và cộng đồng làm trung tâm, gắn bảo tồn với lợi ích thiết thực, giúp dân bản hiểu rõ giá trị văn hóa, kiến trúc của nhà trình tường.

Ngôi nhà trình tường của gia đình anh Ngô Văn Linh (bản Pom Khuông, xã Tam Chung) vẫn giữ nguyên hiện trạng vốn có.

Thời gian qua, nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước thông qua các chương trình, dự án cùng với ý chí, nỗ lực không trông chờ, ỷ lại, đồng bào Mông đang vươn lên phát triển kinh tế, góp phần tạo chuyển biến mạnh mẽ cả về đời sống vật chất và tinh thần. Nhiều gia đình có điều kiện xây dựng nhà cửa khang trang, kiên cố, thay thế dần cho những ngôi nhà trình tường. Ông Lý Seo Dế, người uy tín tại bản Pom Khuông chia sẻ, ngay từ khi định cư đến đây, đồng bào Mông đã làm những căn nhà theo kiến trúc trình tường, nhìn rất đẹp và độc đáo, đây cũng là một trong số ít bản Mông ở Thanh Hóa hiện còn lưu giữ nhiều nếp nhà trình tường. Tuy nhiên, đến nay, bà con đã cải tiến ngôi nhà theo hướng hiện đại, thuận tiện hơn cho sinh hoạt. Với mong muốn gìn giữ, bảo tồn nhà trình tường của đồng bào Mông ở bản Pom Khuông, bên cạnh những biện pháp bảo vệ đã và đang được thực hiện như: khảo sát, thống kê và lập danh mục bảo tồn; lồng ghép, huy động các nguồn lực để hỗ trợ một phần kinh phí cho hộ gia đình tu sửa tường đất, mái gỗ, nền nhà, chống sạt, chống ẩm, gia cố kết cấu... địa phương còn khuyến khích người dân giữ nhà cũ thay vì phá bỏ để xây nhà bê tông, đưa nội dung bảo tồn nhà truyền thống vào quy ước bản, vận động cộng đồng cùng giám sát, hỗ trợ nhau khi sửa chữa.

Bà Trương Thị Huyên Phó Chủ tịch UBND xã Tam Chung, cho biết: Khâu đột phá thứ nhất Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Tam Chung lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 là phát huy hiệu quả tiềm năng cảnh quan, tự nhiên và bản sắc văn hóa các dân tộc để phát triển du lịch cộng đồng; từng bước xây dựng các điểm đến đặc sắc gắn với trải nghiệm sản phẩm địa phương và không gian sinh thái đặc thù. Thời gian tới, địa phương hướng đến xây dựng, hình thành 3 bản du lịch cộng đồng hoạt động hiệu quả (bản Lát, bản Pọng, bản Pom Khuông), phấn đấu có ít nhất 30 hộ tham gia làm dịch vụ du lịch homestay, ẩm thực, trải nghiệm... Qua đó, không chỉ tạo điểm nhấn thu hút du khách đến tham quan, tìm hiểu nét văn hóa, đời sống sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn xã mà còn góp phần quan trọng trong việc lưu giữ văn hóa kiến trúc nhà trình tường của đồng bào Mông ở bản Pom Khuông và một số dân tộc khác.

Bài và ảnh: Trung Lê