Nhà dài Ê đê - Nơi lưu giữ hồn văn hóa đại ngàn

Nhà dài của đồng bào Ê đê nằm dọc dòng sông Sêrêpốk, đoạn qua xã Cư Jút

Điểm nhấn của buôn làng Ê đê

Buôn Buôr, xã Cư Jút (Lâm Đồng) được công nhận là một trong những buôn cổ ở Tây Nguyên. Nằm dọc dòng sông Sêrêpốk, trước đây buôn cổ có hàng chục căn nhà dài, là không gian sinh hoạt truyền thống của mỗi gia đình Ê đê.

Nhà dài Ê đê nổi bật với dáng nhà sàn đặc trưng. Gọi là nhà dài bởi công trình có thể được nối dài theo số lượng thành viên trong gia đình. Chiều dài của ngôi nhà phần nào phản ánh sự phát triển của một đại gia đình.

Nhà dài Ê đê nổi bật với dáng nhà sàn đặc trưng

Nhìn từ góc độ kiến trúc, nhà dài thể hiện đậm nét chế độ mẫu hệ của người Ê đê. Người phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong gia đình và dòng họ, con cái mang theo họ mẹ.

Đặc biệt, cầu thang nhà dài thường được trang trí bằng những hoa văn, hình tượng mang ý nghĩa văn hóa. Hình ảnh bầu vú người phụ nữ, mặt trăng hay các con vật quen thuộc trong đời sống được thể hiện với những cách điệu riêng, gửi gắm quan niệm về sự sinh sôi, sức sống và sự che chở.

Với người Ê đê, nhà dài là một không gian sống văn hóa

Với người Ê đê, nhà dài là một không gian sống văn hóa. Tại đây, nhiều phong tục, nghi lễ và hoạt động cộng đồng được duy trì. Từ những sinh hoạt thường ngày đến những sự kiện quan trọng của gia đình và buôn làng, nhà dài trở thành không gian chứa đựng tất cả.

Bà H’Banh BKrông, Buôn trưởng buôn Buôr cho biết: “Nhà dài là nét văn hóa đặc trưng của người Ê đê. Không gian ấy gắn với đời sống của nhiều thế hệ, từ cách sinh hoạt, ăn uống đến các phong tục, lễ nghi. Vì vậy, giữ được nhà dài cũng là giữ được một phần bản sắc của buôn làng và truyền lại cho thế hệ trẻ”.

Gìn giữ văn hóa nhà dài

Trong đời sống của đồng bào Ê đê, nhà dài là không gian lưu giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống. Vào các dịp lễ, Tết hay những sự kiện quan trọng, nhà dài trở thành nơi họ hàng gặp gỡ, sum họp, cùng nhau thực hành các nghi lễ và gắn kết cộng đồng.

Phụ nữ Ê đê dệt thổ cẩm trong nhà dài

Theo Nghệ nhân ưu tú Y Sim Ê Ban, mỗi khi có sự kiện trọng đại, bà con thường tập trung về một nhà dài để cùng chuẩn bị thức ăn, rượu cần và thực hiện các nghi thức truyền thống. Trong không gian ấy, tiếng cồng chiêng hòa cùng tiếng nói cười, tạo nên không khí vừa trang nghiêm, vừa ấm áp, gần gũi.

“Nhà dài là nơi lưu giữ nhiều cái quý của dân tộc mình. Ở đó có tiếng nói của ông bà, có bếp lửa, có cồng chiêng và những phong tục được truyền từ đời này sang đời khác”, Nghệ nhân ưu tú Y Sim Ê Ban chia sẻ và nhấn mạnh, muốn giữ văn hóa Ê đê thì trước hết phải giữ được nhà dài.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống, nhiều gia đình Ê đê chuyển sang xây dựng nhà ở theo kiểu hiện đại, phù hợp hơn với điều kiện sinh hoạt.

Trong khi đó, việc dựng mới và duy trì những ngôi nhà dài truyền thống ngày càng gặp nhiều khó khăn do chi phí đầu tư, nguồn vật liệu và sự thay đổi trong nhu cầu, tập quán sinh hoạt.

Một số gia đình vẫn gìn giữ nhà dài như không gian sinh hoạt chung của các thành viên và cộng đồng

Trước thực tế này, các cấp chính quyền đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của nhà dài, gắn với xây dựng đời sống văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng.

Tại buôn Buôr, một trong những hướng đi được chú trọng là đầu tư phục dựng các công trình văn hóa truyền thống, tạo không gian để người dân duy trì các phong tục, tập quán và giới thiệu bản sắc văn hóa Ê đê đến du khách.

Đáng chú ý, một số gia đình vẫn gìn giữ nhà dài như không gian sinh hoạt chung của các thành viên và cộng đồng. Chính quyền địa phương cũng xây dựng nhà văn hóa cộng đồng mô phỏng kiến trúc nhà dài.

Theo đánh giá, công trình vừa tạo không gian sinh hoạt, vừa góp phần nâng cao nhận thức của người dân về ý nghĩa của việc gìn giữ kiến trúc và những giá trị văn hóa truyền thống.

Xã Cư Jút xác định bảo tồn nhà dài là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở

Ông Ngô Quốc Phong, Chủ tịch UBND xã Cư Jút cho biết, địa phương xác định bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có kiến trúc nhà dài của đồng bào Ê đê là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.

Việc gìn giữ nhà dài không chỉ dừng lại ở bảo tồn kiến trúc mà còn phải tạo điều kiện để những giá trị văn hóa được lưu giữ trong không gian nhà dài tiếp tục được thực hành, phát huy và trao truyền qua các thế hệ.

Cùng với việc bảo tồn kiến trúc nhà dài, thời gian qua xã Cư Jút đang triển khai các hoạt động về cồng chiêng, dệt thổ cẩm và phục dựng các lễ hội truyền thống nhằm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa Ê đê.

Dương Phong - Y Sơn