Giống lúa quý lưu giữ hồn đất Thạch Bình

VIDEO: Nếp hạt cau Mường Đủ của xã Thạch Bình.

Giống lúa cổ truyền qua nhiều thế hệ

Không ai ở địa phương biết chính xác giống lúa này xuất hiện từ bao giờ. Người già trong làng chỉ kể rằng, từ đời ông cha, nếp hạt cau đã được gieo cấy trên những thửa ruộng quê nhà. Cứ thế, qua năm tháng, hạt giống được giữ lại từ vụ này sang vụ khác, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tên gọi “nếp hạt cau” cũng bắt nguồn từ một đặc điểm rất riêng của giống lúa. Khi lúa chín, lớp vỏ ngoài của hạt thóc có màu sắc giống như hạt cau. Tách lớp vỏ ấy ra, bên trong là những hạt gạo béo tròn, trắng đục, đều hạt.

Tháng 10 âm lịch hàng năm là thời điểm bà con Thạch Bình thu hoạch lúa nếp hạt cau Mường Đủ.

Theo kinh nghiệm của người dân Thạch Bình, nếp hạt cau chỉ được trồng một vụ trong năm, vào khoảng từ tháng 8 đến tháng 10 âm lịch. Giống lúa này khá “kén” đất, phù hợp với nền đất phì nhiêu, ít đường phèn và điều kiện khí hậu đặc trưng của địa phương.

Chính sự phù hợp giữa giống và đất đã tạo nên những đặc tính khó tìm thấy ở các vùng khác. Người dân từng thử đem giống lúa này gieo cấy ở nơi khác nhưng chất lượng hạt gạo không còn giữ được trọn vẹn như khi trồng trên đồng đất Thạch Bình.

Chị Lưu Thị Huyền, Giám đốc HTX Nông sản Thạch Bình, xã Thạch Bình chia sẻ, giai đoạn lúa đứng cái, chuẩn bị trỗ đòng là thời điểm cây nếp dễ bị sâu đục thân gây hại. Vì vậy, người dân phải thường xuyên theo dõi đồng ruộng, kịp thời phát hiện và xử lý để hạn chế nguy cơ mất mùa.

“Bên cạnh đó, khâu chọn giống cũng được đặc biệt chú trọng. Người dân chỉ lựa những bông lúa có hạt đồng đều, mang màu sắc đặc trưng như hạt cau; khi lấy giống, ưu tiên phần hạt chắc ở cuối đuôi bông lúa, nhằm bảo đảm chất lượng giống, nâng cao hiệu quả gieo trồng và năng suất vụ sau”, chị Huyền cho biết thêm.

Khi chín, vỏ hạt lúa có màu sắc giống hạt cau, tạo nên tên gọi đặc biệt của giống nếp này.

Có lẽ bởi vậy, người dân nơi đây vẫn tin rằng muốn thưởng thức trọn vẹn hương vị nếp hạt cau Mường Đủ, phải tìm về đúng vùng đất đã nuôi dưỡng giống lúa ấy. Một hạt gạo nhỏ bé, nhưng trong đó có cả câu chuyện về đất. Đất phù hợp nuôi cây lúa, cây lúa cho hạt gạo ngon, còn người dân bằng kinh nghiệm của mình lại tiếp tục gìn giữ giống lúa để mùa sau lại có một vụ mùa mới.

Hương xôi nếp Mường Đủ

Giá trị của nếp hạt cau Mường Đủ cuối cùng được thể hiện rõ nhất trên mâm cơm và trong những món ăn quen thuộc của người Việt. Hạt gạo sau khi xay xát có màu trắng đục, béo tròn. Khi được đồ thành xôi, hương thơm lan tỏa, quấn quýt trong căn bếp rồi theo gió vương ra ngoài ngõ.

Nếp hạt cau Mường Đủ được dùng để chế biến xôi, bánh, chè và nhiều món ăn truyền thống của người dân xã Thạch Bình.

Điều khiến người thưởng thức ấn tượng là độ dẻo của hạt nếp. Xôi hoặc cơm nếp nấu từ nếp hạt cau Mường Đủ dù để từ sáng đến chiều vẫn giữ được độ dẻo và hương thơm đặc trưng. Hạt xôi không chỉ dẻo mà còn có vị ngọt tự nhiên, tạo nên cảm giác vừa thân thuộc vừa khác biệt.

Từ loại gạo này, người dân có thể chế biến nhiều món ăn truyền thống như xôi, bánh, chè... Trong những dịp lễ, tết, ngày trọng đại của gia đình hay các sinh hoạt cộng đồng, gạo nếp vốn luôn giữ một vị trí đặc biệt. Một đĩa xôi vì thế không đơn thuần là món ăn mà còn gắn với những nghi lễ, phong tục và ký ức gia đình.

Từ hạt lúa quê nhà đến sản phẩm OCOP

Hiện nay, nếp hạt cau Mường Đủ không chỉ được người dân địa phương sử dụng trong đời sống hằng ngày mà còn từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa mang dấu ấn quê hương. Sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, là bước tiến giúp giá trị của giống lúa truyền thống được nâng lên, đồng thời mở ra cơ hội để sản vật của Thạch Bình đến gần hơn với người tiêu dùng.

Từ những thửa ruộng quê nhà, hạt nếp theo chân người dân đến những gian bếp, trở thành nguyên liệu để nấu xôi, làm bánh, nấu chè và góp mặt trong những bữa ăn gia đình.

Nếp hạt cau Mường Đủ đạt chứng nhận OCOP 3 sao, góp phần nâng giá trị sản vật truyền thống của Thạch Bình.

Đằng sau một sản phẩm OCOP là cả một câu chuyện về vùng đất. Với nếp hạt cau Mường Đủ, đó là câu chuyện của một giống lúa cổ truyền không rõ có từ bao giờ, nhưng đã được bao thế hệ người dân Thạch Bình âm thầm giữ gìn.

Giữa nhịp sống hiện đại, những sản vật như nếp hạt cau càng cho thấy giá trị của việc bảo tồn giống bản địa. Bởi một khi giống lúa biến mất, không chỉ mất đi một sản phẩm nông nghiệp, mà còn có thể mất đi một phần ký ức của cộng đồng.

Hiện nay, người dân xã Thạch Bình vẫn luôn gìn giữ, bảo tồn và phát triển giống lúa nếp hạt cau cổ truyền qua nhiều thế hệ.

Mỗi mùa lúa về, trên những cánh đồng Thạch Bình, những bông nếp hạt cau lại trĩu xuống. Người nông dân tiếp tục chọn những bông lúa đẹp nhất, tiếp tục câu chuyện mà cha ông đã để lại. Chừng nào người dân Thạch Bình còn giữ giống, còn gieo cấy và còn nâng niu từng hạt lúa, chừng ấy câu chuyện về giống nếp quý của vùng đất này vẫn tiếp tục được kể bằng hương thơm của xôi mới, bằng vị ngọt của hạt gạo và bằng ký ức bền bỉ của một miền quê xứ Thanh.

Phương Đỗ - Hoàng Đông