Người lặng lẽ cống hiến và hành trình 'bay lên từ mặt nước'

Giới sân khấu cả nước đón nhận tin buồn: NSND Nguyễn Hoàng Tuấn, nguyên Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long, Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội đã qua đời ngày 20.1. Nhiều đồng nghiệp, học trò và những người gắn bó với nghệ thuật múa rối bày tỏ niềm tiếc thương trước sự ra đi của một người làm nghề tận tụy, sống giản dị, luôn đặt giá trị nghệ thuật lên trên danh xưng cá nhân.

Với những đóng góp nổi bật trong sáng tạo, quản lý và bảo tồn, phát huy rối nước trong đời sống đương đại, NSND Nguyễn Hoàng Tuấn được nhớ đến như một gương mặt tiêu biểu của sân khấu Thủ đô.

NSND Nguyễn Hoàng Tuấn

Với lĩnh vực nghệ thuật múa rối, tên tuổi của NSND Nguyễn Hoàng Tuấn gợi lại rõ nét một chặng đường nghề nghiệp bền bỉ. Sinh năm 1957, ông dành gần 40 năm gắn bó với Nhà hát Múa rối Thăng Long, đi qua nhiều vị trí từ diễn viên trẻ, tác giả, đạo diễn đến người đứng đầu đơn vị nghệ thuật có hoạt động biểu diễn đặc thù bậc nhất cả nước. Ông để lại dấu ấn không chỉ bằng tác phẩm mà còn bằng trách nhiệm và bản lĩnh nghề nghiệp trong từng giai đoạn phát triển của Nhà hát.

Ít ai biết, mối duyên với múa rối của Nguyễn Hoàng Tuấn bắt đầu rất sớm từ những năm tháng tuổi thơ ở phố Hàng Giấy, cạnh rạp Bắc Đô, nơi Đoàn Múa rối Kim Đồng (tiền thân của Nhà hát Múa rối Thăng Long) tập luyện và biểu diễn. Những vở rối quen thuộc với trẻ thơ như Thỏ và rùa, Con mèo lười, Tí béo - Cao kều đã đi vào ký ức ông như một phần tuổi nhỏ, để rồi từ sự thích thú ban đầu chuyển thành đam mê lúc nào không hay.

Năm 1978, sau khi tốt nghiệp phổ thông, Nguyễn Hoàng Tuấn quyết định theo học lớp đào tạo nghệ sĩ múa rối đầu tiên của Nhà hát Múa rối Trung ương. Lớp học có sự giảng dạy của các chuyên gia Liên Xô, với những tiết mục để lại ảnh hưởng sâu sắc về tư duy nghề như Hồ Thiên Nga, Kalinka, Đôi bàn tay.

Từ năm 1981, ông được nhận vào làm việc chính thức, biểu diễn vai chính trong nhiều vở rối cạn nổi tiếng như Tấm Cám, Thạch Sanh, Aladin và cây đèn thần.

Vở "Hoàng đế cờ lau" do NSND Nguyễn Hoàng Tuấn dàn dựng cho Nhà hát Múa rối Thăng Long đã được trao HCV vở diễn, 5 HCV, 4 HCB cá nhân và 1 giải đặc biệt tại Liên hoan sân khấu Hà Nội mở rộng 2024

Năm 1986, khi Hà Nội quyết định thành lập đoàn múa rối nước, nghệ sĩ Nguyễn Hoàng Tuấn là một trong những người đầu tiên tham gia, góp phần đặt nền móng cho hành trình hình thành Nhà hát Múa rối Thăng Long, sau này trở thành địa chỉ văn hóa quen thuộc của du khách quốc tế và công chúng Thủ đô.

Nếu giai đoạn đầu là thời kỳ rèn nghề, thì bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2003 khi ông theo học lớp đạo diễn của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Từ đây, năng lực sáng tạo của Nguyễn Hoàng Tuấn định hình rõ hơn: không chỉ dựng tác phẩm để có tiết mục mới, mà dựng để mở đường cho nghệ thuật múa rối tìm thêm khả năng biểu đạt mới trong đời sống đương đại.

Dấu ấn nghề nghiệp của NSND Nguyễn Hoàng Tuấn được nhận diện rõ nhất qua hệ thống tác phẩm vừa có sức sống trên sân khấu, vừa được khẳng định bằng giải thưởng chuyên môn.

Trong số đó, Huyền thoại Tiên Rồng là tác phẩm tiêu biểu cho tư duy dàn dựng của ông: khai thác chất liệu huyền thoại dân tộc nhưng không đóng khung trong lối kể minh họa, mà tạo hình theo hướng hiện đại, giàu biểu đạt, giúp câu chuyện truyền thống có khả năng đối thoại với khán giả hôm nay.

Câu chuyện tình người lại cho thấy một lựa chọn thẩm mỹ khác: tiết chế kỹ thuật để nhường chỗ cho cảm xúc và chiều sâu nhân văn. Ở đó, con rối không chỉ diễn bằng động tác mà gợi mở những tầng tâm lý, những suy tư về con người, một hướng đi không dễ, đòi hỏi đạo diễn phải có bản lĩnh điều tiết ngôn ngữ sân khấu.

Với vai trò giám đốc, chỉ đạo nghệ thuật và đạo diễn, NSND Nguyễn Hoàng Tuấn đã mang tới nhiều cách tân và đổi mới hiệu quả cho các chương trình biểu diễn rối nước truyền thống của Nhà hát Múa rối Thăng Long

Đặc biệt, Linh thiêng hai tiếng đồng bào được xem là dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp của ông: tác phẩm giành Huy chương Vàng tại Liên hoan Múa rối quốc tế lần thứ III năm 2012, đồng thời mang về cho ông giải cá nhân Chỉ đạo nghệ thuật xuất sắc. Đây là vở diễn thể hiện rõ khả năng kết hợp giữa ngôn ngữ rối nước truyền thống với tư tưởng nghệ thuật giàu chất văn hóa, tinh thần cộng đồng và bản sắc dân tộc.

Tinh thần thử nghiệm của Nguyễn Hoàng Tuấn được đẩy lên một bước mới với Bay lên từ mặt nước, tiết mục chuyển thể rối nước từ vở ba-lê kinh điển Hồ Thiên Nga. Tiết mục do ông và NSƯT Chu Lượng đồng đạo diễn đã giành Huy chương Bạc tại Liên hoan Múa rối quốc tế lần thứ IV năm 2015.

Đây là thử thách thực sự về kỹ thuật và tư duy biểu đạt: để con rối lướt và bay theo tinh thần ba-lê, nghệ sĩ phải đạt đến độ điêu luyện hiếm có, còn đạo diễn phải có khả năng chuyển ngữ nghệ thuật giữa hai hệ hình sân khấu rất khác nhau.

Bên cạnh các tác phẩm nổi bật nói trên, trong giai đoạn Nhà hát phát triển mạnh, ông còn tham gia biên kịch, dàn dựng, chỉ đạo nghệ thuật nhiều chương trình có quy mô như Trấn Cổ Loa thành, 10 trò rối nước (Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội), Giọt Gianh, Bí ẩn 2/3, Khúc ca ao làng, Hồ Nguyệt Cô hóa cáo, Khoảnh khắc Hà thành… tạo nên một diện mạo phong phú cho múa rối Thủ đô, cân bằng giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân gian và hơi thở thời đại.

NSND Nguyễn Hoàng Tuấn (chính giữa) bên bạn bè đồng nghiệp

Nếu tác phẩm cho thấy tư duy sáng tạo, thì giai đoạn ông giữ vai trò lãnh đạo Nhà hát Múa rối Thăng Long làm rõ bản lĩnh quản lý của một người làm nghệ thuật. Từ năm 2007 đến 2017, ông cùng tập thể lãnh đạo đã tổ chức sắp xếp lại bộ máy theo hướng sát thực tiễn, nâng chất lượng từ kịch bản đến tạo hình con rối, trang trí sân khấu, kỹ thuật biểu diễn, ánh sáng để đáp ứng nhu cầu thưởng thức ngày càng cao của công chúng.

Một dấu mốc đáng chú ý là việc thành lập dàn nhạc chuyên nghiệp năm 2008, góp phần nâng cao chất lượng biểu diễn, làm giàu không gian âm nhạc và tăng tính chuyên nghiệp cho nhà hát.

Năm 2013, Nhà hát được Trung tâm Kỷ lục châu Á xác lập là “Nhà hát duy nhất châu Á biểu diễn rối nước 365 ngày/năm”, đồng thời được trao Huân chương Lao động hạng Nhất. Việc duy trì lịch diễn dày, có thời điểm từ 4–6 suất/ngày, không chỉ là câu chuyện đông khách, mà còn là một mô hình vận hành giúp nghệ sĩ có thu nhập ổn định, yên tâm bám nghề - điều không dễ với sân khấu truyền thống.

Trong giai đoạn này, Nhà hát cũng duy trì hoạt động đối ngoại, giao lưu quốc tế thường xuyên, đưa múa rối Việt Nam đến nhiều quốc gia, đồng thời tiếp tục xây dựng lực lượng trẻ bằng việc tạo điều kiện cho nghệ sĩ theo học biên kịch, đạo diễn, nâng chuẩn đào tạo.

NSND Nguyễn Hoàng Tuấn chúc mừng các đồng nghiệp Nhà hát Múa rối Thăng Long tại Liên hoan quốc tế sân khấu thử nghiệmm lần thứ VI, 2025

Gắn bó gần bốn mươi năm với Nhà hát, từ diễn viên, tác giả, đạo diễn đến người đứng đầu đơn vị, NSND Nguyễn Hoàng Tuấn luôn đau đáu với câu hỏi làm sao để nghệ sĩ sống được bằng nghề. Ông đưa múa rối nước vào các tour du lịch, mở rộng không gian biểu diễn, đưa nghệ thuật rối Việt Nam đi lưu diễn tại hơn 50 quốc gia.

Nhưng điều khiến ông trăn trở nhất là: trong khi khán giả quốc tế say mê rối nước Việt Nam, thì ngay tại Hà Nội, số khán giả Việt chủ động đến rạp vẫn còn hạn chế. Từ nỗi day dứt ấy, ông tiếp tục dàn dựng những vở diễn đậm chất dân gian như Múa tiên, Lễ dâng hương, Bù nhìn rơm, Thánh Gióng với mong muốn đưa múa rối trở lại gần hơn với công chúng trong nước.

NSND Nguyễn Hoàng Tuấn được nhớ đến không chỉ bởi tác phẩm và dấu ấn quản lý, mà còn bởi phong thái sống giản dị, điềm đạm. Khi hay tin ông lâm bệnh nặng trong thời gian gần đây, nhiều đồng nghiệp đã nhắn tin hỏi thăm tình hình sức khỏe. Lúc đó nghệ sĩ Nguyễn Hoàng Tuấn trả lời ngắn gọn rằng “đã đỡ hơn”, mọi việc “vẫn ổn”, và nhắn mọi người yên tâm.

Cách ông đối diện với bệnh tật cũng giản dị và điềm đạm như chính con người nghệ sĩ: không than thở, không muốn ai phải lo lắng vì mình. Nhưng rồi, ông đã rời xa đồng nghiệp, bạn bè và những người yêu quý, khép lại một đời sống trọn vẹn với nghệ thuật sân khấu.

Vở 'Huyền thoại tiên rồng" do NSND Nguyễn Hoàng Tuấn đạo diễn

NSND Nguyễn Hoàng Tuấn “bay lên từ mặt nước” không bằng tuyên ngôn, mà bằng những thử nghiệm nghiêm túc, những tác phẩm có giá trị, và một giai đoạn vận hành hiệu quả của Nhà hát Múa rối Thăng Long. Khi ông rời xa sân khấu, điều còn lại không chỉ là kỷ lục hay huy chương, mà là một chuẩn mực nghề nghiệp: làm nghệ thuật bằng trách nhiệm, bằng sáng tạo, và bằng sự tử tế với nghề.

Từ dấu ấn sáng tạo đến phong cách quản lý, điều ở Nguyễn Hoàng Tuấn khiến nhiều người nhắc nhớ vẫn là khí chất điềm đạm của một người làm nghề luôn đứng về phía sân khấu và nghệ sĩ.

Ngay cả khi đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội, Nguyễn Hoàng Tuấn vẫn giữ phong thái điềm đạm, gần gũi của một người làm nghề. Ông lắng nghe, kết nối các loại hình sân khấu, bảo vệ tiếng nói của nghệ sĩ và đặc biệt quan tâm đến thế hệ trẻ. Với ông, sân khấu không thể tồn tại bằng hoài niệm, mà phải được nuôi dưỡng bằng sáng tạo, kỷ luật nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

NGUYỄN THÚY HIỀN