Ngọn lửa hiếu học truyền đời

Một góc làng Phong Ngũ. Ảnh HS

Từ lớp học ven sông

Hữu ngạn sông Thanh Quýt có một ngôi làng nhỏ mang tên Ngũ Giáp, nay là tổ dân phố Phong Ngũ, phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng. Từ đầu thế kỷ 20, nơi đây đã có một lớp học của thầy giáo Nhạn - người thầy đầu tiên của làng, gieo con chữ cho bao thế hệ học trò. Đến nay, người dân vẫn nhắc đến thầy bằng tất cả lòng kính trọng và biết ơn.

Thầy sinh năm Canh Tý (1900), trong một gia đình có truyền thống hiếu học và nhân nghĩa. Thuở nhỏ, thầy được cha mẹ gửi ra Nghệ An ở với người bà con để theo học một thầy đồ nổi tiếng trong vùng. Sau khi thông thạo cả Hán văn lẫn Quốc ngữ, thầy trở về quê mở lớp dạy học ngay trong ngôi nhà ba gian lợp tranh do ông bà để lại.

Ban đầu chỉ có dăm ba người con, cháu trong họ theo học, rồi dần dần học trò khắp xóm, khắp làng tìm đến. Tiếng lành đồn xa, học trò từ các làng lân cận cũng theo học, có lúc lên đến hai, ba chục người.

Thầy chia lớp thành ba bậc: lớp đọc ôn, lớp viết ôn và lớp nghe sách. Người mới học thì đọc ê a; người khá hơn thì luyện viết; còn những học trò giỏi thì ngồi nghe thầy giảng sách, bình nghĩa.

Cách chấm bài của thầy cũng rất đặc biệt. Bài viết tốt, không sai, thầy phê chữ “bạch”, nghĩa là trong sạch, sáng sủa; bài còn lỗi thì phê chữ “quấy” để nhắc học trò sửa mình. Vì thế, ai cũng cố gắng học tập để được chữ “bạch” của thầy, xem đó như một phần thưởng danh dự. Cuối mỗi kỳ học, thầy phân hạng: ưu, bình, bình thứ..., không phải để phân cao thấp mà để mỗi người tự nhìn lại mình và tiếp tục cố gắng.

Nhiều thế hệ học trò của thầy về sau đều hanh thông, thành đạt. Trong số đó có người con cũng là học trò xuất sắc của thầy - thầy giáo Hà Phụng, tốt nghiệp Tiến sĩ Toán học tại Pháp năm 1973, sau đó giảng dạy và làm việc tại Hãng Nghiên cứu vũ trụ và quốc phòng Thomson (Pháp).

Lễ phát thưởng của Ban khuyến học họ Hà làng Phong Ngũ năm học 2024 - 2025. Ảnh: HS

Nối tiếp mạch nguồn hiếu học

Tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học của gia đình, con cháu của thầy nhiều người trở thành nhà giáo, nhà khoa học, tiêu biểu như Nhà giáo Ưu tú Hà Quỳ, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Nha Trang; Tiến sĩ Hà Ban, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Phó trưởng ban Tổ chức Trung ương...

Đặc biệt, Hà Thị Thiên Hương, chắt đời thứ năm của dòng họ, sinh năm 2006, đã sớm nếm trải nhiều mất mát. Lên bốn tuổi, em mồ côi cha vì bệnh ung thư. Vài năm sau, mẹ bị tai biến, nằm liệt một chỗ. Trong những năm tháng ấy, Hương vừa đi học, vừa chăm sóc mẹ và quán xuyến việc nhà. Đến khi em vừa bước vào lớp 8, mẹ cũng qua đời.

Mồ côi cả cha lẫn mẹ khi tuổi đời còn quá nhỏ, Hương không về ở với người thân mà quyết định ở lại căn nhà cũ để hương khói cho cha mẹ, một mình đối diện với những khó khăn của cuộc sống.

Được bà con họ hàng và các đoàn thể quan tâm giúp đỡ, đặc biệt là Hội Khuyến học họ Hà làng Phong Ngũ luôn động viên, tiếp sức, Hương đã vượt lên bằng nghị lực và ý chí phi thường.

Em vừa học vừa làm thêm để tự trang trải cuộc sống: phụ việc ở quán trà sữa, bán đồ ăn vặt, phục vụ nhà hàng tiệc cưới... Cứ thế, cô bé mồ côi đã vượt qua những tháng ngày khó khăn nhất. Nhiều năm liền, Hương đạt danh hiệu học sinh giỏi ở cả bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Gần năm năm vất vả mưu sinh, có lúc tưởng chừng phải gác lại ước mơ học tập, nhưng niềm vui đã vỡ òa với Thiên Hương cùng gia đình và dòng tộc khi tháng 9 năm 2024, Hương trúng tuyển ngành Sư phạm Toán, Trường Đại học Sư phạm Quảng Nam. Đến nay, Hương đã hoàn thành năm học thứ hai, vẫn tiếp tục vừa học vừa làm thêm trong dịp hè để trang trải cuộc sống. Ước mơ trở thành cô giáo của em đang từng bước trở thành hiện thực.

Từ lớp học ê a của thầy giáo Nhạn nơi ngôi làng nhỏ Phong Ngũ ngày nào đến năm thế hệ con cháu tiếp nối truyền thống hiếu học là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của tinh thần trọng chữ, trọng người trên đất Quảng.

Hiếu học từ lâu đã trở thành một phần cốt cách của con người Quảng Nam. Chính truyền thống ấy đã hun đúc biết bao thế hệ vượt lên nghịch cảnh, lập thân bằng tri thức, lập nghiệp bằng tài năng, đóng góp nhân tài cho quê hương và đất nước.

Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ hình thành và phát triển, vùng đất Quảng Nam vẫn luôn gìn giữ ánh đèn tri thức ấy. Đó không chỉ là ánh sáng của con chữ mà còn là ngọn lửa của ý chí và khát vọng vươn lên, được các thế hệ người Quảng nâng niu, bồi đắp và truyền lại cho mai sau.

HÀ SÁU