Ngôi chùa hơn 900 năm tuổi đang đứng trước nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng

Toàn cảnh chùa Viên Quang (chùa Nghĩa Xá), xã Xuân Trường.

Hội tụ nhiều lớp giá trị lịch sử, văn hóa

Trong hệ thống di tích Phật giáo cổ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, chùa Viên Quang là một địa chỉ có vị trí đặc biệt. Không chỉ được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1991, nơi đây còn lưu giữ Bảo vật quốc gia, đó là tấm bia đá có niên đại năm 1122 cùng nhiều hiện vật quý có giá trị nghiên cứu về lịch sử, mỹ thuật và Phật giáo Việt Nam.

Theo các tài liệu còn lưu giữ, ngôi chùa được hình thành từ thời Lý. Trải qua những biến động của tự nhiên, đặc biệt là sự thay đổi dòng chảy của sông Hồng, di tích đã nhiều lần phải di chuyển để tránh nguy cơ bị xâm thực trước khi ổn định tại vùng đất Xuân Trường ngày nay.

Kiến trúc chùa Viên Quang mang đậm dấu ấn thời Hậu Lê.

Chùa Viên Quang được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1991.

Ít ai biết rằng, văn bia hiện còn bảo tồn tại chùa đã ghi lại quy mô đồ sộ của công trình vào thời kỳ đầu với hàng chục tòa nhà và hàng trăm gian. Những ghi chép trên bia không chỉ phản ánh diện mạo của một trung tâm Phật giáo lớn thời Lý mà còn cung cấp nhiều tư liệu quý về lịch sử vùng đất và sự phát triển của Phật giáo Việt Nam.

Ông Phạm Ngọc Năm, Phó Ban quản lý di tích chùa Nghĩa Xá cho biết, văn bia được Lục Thượng Thái sư Lý Tường Đĩnh biên soạn dưới triều Lý và được khắc lại vào thời Lê Trung Hưng. Không chỉ có ý nghĩa về mặt lịch sử, nội dung văn bia còn chứa đựng những giá trị đặc sắc về văn học và tư tưởng Phật giáo, trở thành nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu.

Tấm bia đá niên đại năm 1122 - Bảo vật quốc gia, nguồn tư liệu quý về lịch sử và Phật giáo thời Lý.

Bên cạnh Bảo vật quốc gia, chùa Viên Quang còn lưu giữ hệ thống kiến trúc mang phong cách thời Hậu Lê với bố cục "nội công ngoại quốc", cùng nhiều hiện vật như: kiệu bát cống, nhang án, bài vị, tượng đồng, sắc phong của các triều đại và khu mộ tháp cổ. Đây cũng được biết đến là nơi Thiền sư Giác Hải từng tu hành và viên tịch - một dấu mốc có ý nghĩa trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Không chỉ mang giá trị về tín ngưỡng, ngôi chùa còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử của địa phương. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, nơi đây từng là địa điểm hoạt động của lực lượng cách mạng, là nơi dân quân tập luyện và diễn ra nhiều cuộc mít tinh do Tỉnh bộ Việt Minh tỉnh Nam Định tổ chức.

Đứng trước nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng

Sau hàng trăm năm tồn tại, dấu ấn của thời gian đang hiện hữu trên nhiều hạng mục của chùa Viên Quang. Qua khảo sát thực tế, nhiều cấu kiện bằng gỗ đã bị mối mọt, hệ thống mái xuất hiện tình trạng dột và võng tại một số vị trí. Cổng tam quan, tường bao và các hạng mục phụ trợ cũng ghi nhận hiện tượng bong tróc, nứt vỡ do ảnh hưởng của thời tiết và tuổi thọ công trình.

Hệ thống cột, kèo và các cấu kiện gỗ của chùa bị mối mọt, ảnh hưởng đến khả năng chịu lực của công trình.

Nhiều vị trí trên mái chùa bị dột, võng và phải gia cố tạm thời để bảo đảm an toàn.

Đáng chú ý, khu vực cung cấm, nơi đặt không gian thờ tự quan trọng của di tích, có mức độ xuống cấp lớn nhất. Một số cấu kiện chịu lực không còn bảo đảm trạng thái ổn định, buộc nhà chùa phải thực hiện các biện pháp gia cố tạm thời nhằm hạn chế rủi ro trong quá trình sử dụng.

Theo đại diện Ban Quản lý di tích chùa Nghĩa Xá, tình trạng xuống cấp của chùa đã kéo dài nhiều năm và diễn biến ngày càng rõ hơn. Ban quản lý thường xuyên kiểm tra hiện trạng sau các đợt mưa, đồng thời chủ động gia cố những vị trí có nguy cơ mất an toàn bằng các giải pháp trước mắt. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp tạm thời, khó có thể thay thế việc tu bổ tổng thể đối với một công trình đã tồn tại hơn chín thế kỷ. Nếu chịu tác động của những đợt mưa bão lớn, một số hạng mục của di tích có thể tiếp tục bị ảnh hưởng.

Ban Quản lý di tích chùa Viên Quang thường xuyên kiểm tra hiện trạng và thực hiện các biện pháp gia cố tạm thời.

Là người gắn bó với ngôi chùa từ nhiều năm nay, ông Phạm Ngọc Uyển cho rằng sự tác động của chiến tranh, khí hậu và thời gian đã khiến nhiều hạng mục không còn giữ được hiện trạng vốn có. Theo ông, việc sớm triển khai dự án tu bổ sẽ góp phần bảo tồn những giá trị lịch sử quý báu mà cha ông để lại.

Theo ông Trần Hữu Khánh, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Xuân Trường, qua kiểm tra và đánh giá thực tế, địa phương xác định nhiều hạng mục của chùa Viên Quang đã xuống cấp nghiêm trọng. UBND xã đã báo cáo các cơ quan có thẩm quyền để đề xuất phương án bảo tồn, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động các tổ chức, doanh nghiệp và nhà hảo tâm tham gia huy động nguồn lực xã hội hóa phục vụ công tác tu bổ. Theo tính toán sơ bộ của địa phương, để phục hồi toàn diện quần thể di tích cần nguồn kinh phí rất lớn.

Trước thực trạng xuống cấp của chùa Viên Quang, công tác bảo tồn di tích đã nhận được sự quan tâm của ngành văn hóa và các cơ quan chuyên môn. Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh đã phối hợp với Viện Bảo tồn di tích trực tiếp khảo sát, đánh giá hiện trạng công trình, qua đó xác định mức độ hư hỏng của từng hạng mục và những vấn đề cần ưu tiên xử lý.

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Xuân Trường, Trưởng phòng Văn hóa Di sản (Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh) cho biết, trên cơ sở kết quả khảo sát cùng những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, văn hóa và hệ thống hiện vật của chùa Viên Quang, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh đang tiếp tục nghiên cứu, tham mưu chủ trương đầu tư Dự án tu bổ, tôn tạo di tích, báo cáo và đề xuất các cấp, các ngành có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Bảo tồn chùa Viên Quang góp phần bảo vệ những giá trị văn hóa, lịch sử được bồi đắp qua hơn chín thế kỷ.

Di sản văn hóa là nguồn lực đặc biệt trong phát triển bền vững, đồng thời là ký ức lịch sử của mỗi vùng đất. Bảo tồn và trùng tu chùa Viên Quang, không chỉ đơn thuần là gìn giữ một công trình kiến trúc đặc biệt, mà còn là bảo vệ những giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc, qua đó, phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Nguyễn Huy