Nghịch lý giá xăng dầu: Vì sao thế giới 'hạ nhiệt' nhưng trong nước vẫn cao?

Giải mã "độ trễ" - Nút thắt trong tâm lý người tiêu dùng

Trong vòng xoáy biến động của thị trường năng lượng toàn cầu năm 2026, giá xăng dầu trong nước đang trở thành một bài toán tâm lý và kinh tế đầy thách thức. Tại sao có những thời điểm giá dầu thế giới "lao dốc" nhưng bảng giá tại các cây xăng Việt Nam vẫn đứng yên ở vùng đỉnh? Câu trả lời không chỉ nằm ở những con số khô khan, mà còn ở "độ trễ" của chuỗi cung ứng, cơ chế điều hành giá cơ sở và sự vơi cạn của một "tấm khiên" mang tên Quỹ bình ổn (Quỹ BOG).

Thế giới đang chứng kiến những diễn biến địa chính trị chưa từng có tiền lệ tại khu vực Trung Đông. Không còn là những dự báo xa xôi, các cuộc xung đột trực tiếp tại những "huyết mạch" vận tải dầu khí đã đẩy giá dầu Brent và WTI vào trạng thái biến động cực đoan. Có những phiên giao dịch, giá dầu nhảy múa theo từng giờ, tăng vọt khi có tin tức về sự cố eo biển và giảm sâu ngay sau đó khi áp lực suy thoái kinh tế toàn cầu lấn át.

Trong vòng xoáy biến động của thị trường năng lượng toàn cầu năm 2026, giá xăng dầu trong nước đang trở thành một bài toán tâm lý và kinh tế đầy thách thức.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam - một nền kinh tế có độ mở lớn và phụ thuộc đáng kể vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu - không thể đứng ngoài vòng xoáy. Tuy nhiên, tâm lý người dân thường đặt ra câu hỏi: "Tại sao thế giới giảm mà mình chưa giảm?". Đây là một sự hoài nghi chính đáng nhưng cần được soi xét dưới lăng kính kỹ thuật của ngành tài chính - công thương.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), trong các phân tích gần đây đã chỉ rõ: Giá xăng dầu trong nước không phải là "tấm gương phản chiếu" tức thời của giá sàn thế giới hôm nay.

Việc điều hành giá tại Việt Nam dựa trên giá cơ sở, được tính toán dựa trên mức giá trung bình của một chu kỳ điều hành trước đó. Điều này có nghĩa là mức giá bạn trả tại cây xăng hôm nay thực chất là kết quả của giá thế giới từ 7-10 ngày trước cộng với các chi phí định mức, thuế và phí.

"Hoạt động nhập khẩu xăng dầu luôn có độ trễ nhất định, thường từ 3-4 ngày hàng mới về đến kho. Doanh nghiệp đầu mối phải chốt giá mua từ trước đó. Vì vậy, khi giá thế giới đột ngột giảm vào sáng nay, thì lô hàng đang bán tại cây xăng hiện tại vẫn mang giá trị của mức đỉnh vài ngày trước. Đây là nguyên tắc bảo đảm sự vận hành ổn định cho doanh nghiệp, tránh việc họ bị 'sốc nhiệt' và dẫn đến ngừng nhập hàng, gây đứt gãy nguồn cung", ông Linh nhấn mạnh.

Trước đây, chúng ta điều hành cố định vào thứ Năm hàng tuần. Tuy nhiên, trước sự biến động theo từng giờ của thị trường 2026, cơ chế này đôi khi khiến giá trong nước bị "lạc nhịp". Để khắc phục, cơ quan quản lý đã phải áp dụng các nhịp điều chỉnh linh hoạt hơn, nhằm bám sát sát sườn diễn biến quốc tế nhưng vẫn phải đảm bảo tính toán đủ các chi phí đầu vào thực tế của doanh nghiệp.

"Tấm khiên" Quỹ BOG và ngưỡng giới hạn sinh tồn

Có một sự thật ít người để ý: Trong kỳ điều hành gần nhất, nếu không có sự can thiệp của Quỹ BOG, giá xăng dầu trong nước lẽ ra đã "phi mã" lên một tầm cao mới.

Trong bối cảnh giá thế giới neo cao, Nhà nước đã mạnh tay chi sử dụng Quỹ BOG ở mức kỷ lục: 4.000 đồng cho mỗi lít xăng và 5.000 đồng cho mỗi lít dầu diesel. Giá xăng E5RON92 giảm nhẹ 447 đồng/lít xuống còn 22.504 đồng, giá xăng RON95-III tăng 335 đồng/lít lên mức 25.575 đồng, giá dầu diesel tăng 555 đồng/lít lên mức 27.025 đồng.

Nếu không chi 4.000 - 5.000 đồng từ quỹ, giá dầu diesel đã có thể vượt ngưỡng 32.000 đồng/lít. Đây là mức giá "hủy diệt" đối với ngành vận tải và logistic. Việc chấp nhận tăng nhẹ hoặc giảm ít thực chất là nỗ lực để giữ cho nền kinh tế không bị rơi vào tình trạng "lạm phát đình trệ".

Tuy nhiên, cái gì cũng có cái giá của nó. Hiện tại, Quỹ BOG còn khoảng hơn 5.600 tỉ đồng. Với tốc độ chi 4.000 - 5.000 đồng/lít như hiện nay, ông Trần Hữu Linh cảnh báo quỹ này chỉ có thể trụ vững trong khoảng 15 ngày.

Đây là một thông tin gây áp lực cực lớn lên các nhà hoạch định chính sách. Khi Quỹ cạn, nếu giá thế giới không giảm sâu, chúng ta sẽ mất đi công cụ điều tiết quan trọng nhất. Khi đó, áp lực giá sẽ đổ dồn trực tiếp lên vai người tiêu dùng và chi phí sản xuất của doanh nghiệp.

Nhiều ý kiến cho rằng doanh nghiệp xăng dầu đang hưởng lợi, nhưng thực tế, trong giai đoạn biến động mạnh, họ là những người đối mặt với rủi ro lớn nhất. Việc nhập hàng giá cao nhưng phải bán giá thấp (do điều hành hoặc chi quỹ) khiến dòng vốn của doanh nghiệp bị bào mòn.

Đại diện một doanh nghiệp xăng dầu đầu mối lớn chia sẻ: "Chúng tôi không chỉ lo về giá, mà còn lo về nguồn cung. Việc mở tín dụng (L/C) để nhập hàng trong bối cảnh giá biến động và tỷ giá căng thẳng là một cuộc đấu trí. Nếu giá trong nước không được điều hành sát thực tế, doanh nghiệp sẽ không còn nguồn lực để tái nhập hàng".

Về phía người tiêu dùng, áp lực chi phí sinh hoạt là có thật. Chị Lê Thị Mai, chủ một doanh nghiệp vận tải nhỏ tại Hà Nội, bày tỏ: "Mỗi lít dầu tăng vài trăm đồng đối với chúng tôi là cả một vấn đề lớn vì nó nhân lên hàng nghìn lít mỗi ngày. Chúng tôi hiểu cơ chế điều hành có độ trễ, nhưng mong muốn lớn nhất là sự minh bạch trong việc sử dụng Quỹ BOG và các loại thuế phí để chúng tôi có kế hoạch kinh doanh phù hợp".

Để thoát khỏi cái bẫy "giá thế giới giảm, giá trong nước cao", chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cho rằng Việt Nam cần những giải pháp căn cơ hơn là chỉ dựa vào một quỹ tài chính đang dần cạn kiệt.

Cải cách cấu trúc thuế, phí: Xăng dầu hiện gánh nhiều loại thuế (VAT, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế nhập khẩu, phí bảo vệ môi trường). Trong những tình huống khẩn cấp như năm 2026, việc linh hoạt cắt giảm các loại thuế này (như đã làm với thuế nhập khẩu về 0% theo Nghị định 72) là công cụ hữu hiệu hơn cả Quỹ BOG.

Nâng cao năng lực dự trữ quốc gia: Hiện nay dự trữ xăng dầu của Việt Nam còn mỏng. Chúng ta cần những kho dự trữ chiến lược đủ lớn để có thể can thiệp thị trường bằng "hàng thực" thay vì chỉ can thiệp bằng "tiền" (Quỹ BOG).

Thúc đẩy sản xuất trong nước: Tối ưu hóa công suất của các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Bình Sơn để giảm bớt sự phụ thuộc vào các lô hàng nhập khẩu đầy rủi ro từ Trung Đông.

"Điều hành xăng dầu là một nghệ thuật cân bằng giữa ba đỉnh của tam giác: Lợi ích Nhà nước, lợi ích doanh nghiệp và lợi ích người dân. Trong bối cảnh "bình thường mới" đầy biến động, sự thấu hiểu về cơ chế "độ trễ" và những áp lực của cơ quan quản lý là cần thiết. Tuy nhiên, sự minh bạch và những bước đi chiến lược về dự trữ, thuế phí sẽ là chìa khóa để niềm tin của người dân được củng cố, giúp nền kinh tế vượt qua những "cơn bão giá" từ đại dương năng lượng thế giới", vị chuyên gia này cho hay.

Tuyết Nhung