Nghi vấn truyện đoạt giải do AI viết: Khi AI khiến nhà văn phải chứng minh mình là con người

Cuối tháng 6, truyện ngắn The Serpent in the Grove của nhà văn Jamir Nazir, tác phẩm đoạt giải khu vực Caribbean tại Commonwealth Short Story Prize 2026, bất ngờ trở thành tâm điểm tranh cãi trên mạng xã hội. Nhiều người cho rằng văn phong của tác phẩm quá "trơn tru", sử dụng các hình ảnh ẩn dụ và cấu trúc câu mang đậm dấu ấn của AI tạo sinh, từ đó đặt nghi vấn truyện được viết hoặc hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo.

Tuy nhiên, câu chuyện nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi của một tác phẩm hay một tác giả. Lần đầu tiên, một giải thưởng văn học quốc tế phải tiến hành xác minh toàn bộ quá trình sáng tác thay vì chỉ đánh giá tác phẩm cuối cùng. Vụ việc phản ánh một thách thức mới của kỷ nguyên AI tạo sinh: Khi máy ngày càng viết giống con người, chính con người lại phải tìm cách chứng minh tác phẩm của mình không phải do máy tạo ra.

Điều đáng chú ý là cuộc tranh cãi không chỉ xoay quanh câu hỏi "tác phẩm này có do AI viết hay không", mà còn đặt ra một vấn đề lớn hơn đối với ngành xuất bản và các cuộc thi sáng tác.
Sự phát triển của AI đã tới mức có thể tạo ra những văn bản ngày càng khó phân biệt với sáng tác của con người. Do đó, việc xác minh quyền tác giả và tính nguyên bản của tác phẩm đang trở thành một thách thức mới, buộc các nhà xuất bản, trường học và ban tổ chức giải thưởng phải thay đổi cách đánh giá sự sáng tạo.

Nghi vấn tác phẩm đoạt giải do chatbot viết được đăng tải trên X.

Một truyện đoạt giải, nhưng kéo theo cuộc tranh luận vượt ra ngoài văn học
Sau khi các nghi vấn lan rộng trên X và BlueSky, Commonwealth Foundation - đơn vị tổ chức Commonwealth Short Story Prize đã tiến hành rà soát toàn bộ quá trình sáng tác của các tác giả lọt vào vòng chung kết.

Thay vì sử dụng các công cụ phát hiện AI để đưa ra kết luận, ban tổ chức yêu cầu từng tác giả cung cấp bản nháp, ghi chú, tài liệu có dấu thời gian cùng những bằng chứng thể hiện quá trình hình thành tác phẩm.

Tác phẩm "The Serpent in the Grove" của Jamir Nazir được ban giám khảo đánh giá là một câu chuyện độc đáo, giàu chất thơ và vô cùng cảm động. Vượt qua 7.806 tác phẩm dự thi trên khắp Khối Thịnh vượng chung.

Trong trường hợp của Jamir Nazir, tác giả truyện ngắn The Serpent in the Grove, quá trình xác minh còn đi sâu vào phương pháp sáng tác.

Theo The Guardian, Nazir đã cung cấp các bản thảo và giải thích chi tiết cách mình hoàn thành tác phẩm. Do gặp vấn đề về sức khỏe, ông không gõ trực tiếp trên bàn phím mà chủ yếu sử dụng công nghệ chuyển giọng nói thành văn bản (speech-to-text).

Mỗi lần sáng tác, màn hình điện thoại chỉ hiển thị khoảng 3-4 dòng, buộc ông phải chỉnh sửa gần như hoàn chỉnh từng câu trước khi tiếp tục đọc nội dung mới. Theo Nazir, chính quy trình làm việc này khiến văn phong trở nên chỉn chu hơn bình thường và vô tình làm dấy lên nghi ngờ rằng tác phẩm được AI hỗ trợ.

Sau gần một tháng xem xét các tài liệu và toàn bộ quá trình sáng tác, Commonwealth Foundation kết luận không có bằng chứng cho thấy các tác phẩm đoạt giải, bao gồm truyện của Jamir Nazir, được tạo ra bằng AI.

Vì sao ban tổ chức không tin vào các công cụ phát hiện AI?

Razmi Farook, Giám đốc Commonwealth Foundation

Việc phụ thuộc quá nhiều vào các công cụ phát hiện AI không chỉ tiềm ẩn nguy cơ kết luận sai, mà còn có thể tạo ra định kiến đối với những tác giả có phong cách viết khác biệt.

Commonwealth Foundation đã tiến hành một cuộc rà soát kéo dài gần một tháng đối với toàn bộ các tác phẩm lọt vào vòng chung kết.

Điều gây bất ngờ là ban tổ chức gần như không sử dụng bất kỳ phần mềm phát hiện AI nào để đưa ra kết luận. Thay vào đó, họ yêu cầu các tác giả cung cấp bản nháp, ghi chú, tài liệu có dấu thời gian cùng những bằng chứng thể hiện toàn bộ quá trình hình thành tác phẩm.

Việc ban tổ chức không dựa vào các phần mềm phát hiện AI phản ánh một thực tế đang được nhiều chuyên gia công nghệ thừa nhận: Đến nay vẫn chưa tồn tại công cụ nào có thể xác định chính xác tuyệt đối một văn bản được viết bởi con người hay AI.

Trong hai năm qua, hàng loạt dịch vụ như GPTZero, Originality.ai hay tính năng AI Detection của Turnitin đã được phát triển nhằm hỗ trợ trường học, nhà xuất bản và doanh nghiệp. Tuy nhiên, các hệ thống này chỉ đưa ra xác suất một văn bản có dấu hiệu do AI tạo ra, chứ không thể khẳng định nguồn gốc của văn bản.

Nguyên nhân nằm ở chính cách các mô hình AI hoạt động. Khác với ảnh số hay video có thể gắn watermark, văn bản do AI tạo ra không để lại một "dấu vân tay" cố định.

Các công cụ phát hiện AI thực chất chỉ phân tích đặc điểm thống kê của ngôn ngữ như mức độ dự đoán của từ ngữ, cấu trúc câu hay nhịp điệu văn bản. Vì vậy, một bài viết của con người với văn phong mạch lạc, ít sai sót vẫn có thể bị nhận diện nhầm là do AI tạo ra, trong khi một văn bản đã được AI chỉnh sửa kỹ hoặc biên tập lại lại có thể vượt qua quá trình kiểm tra.

Đó cũng là lý do OpenAI từng khai tử công cụ AI Classifier chỉ vài tháng sau khi ra mắt vì độ chính xác không đáp ứng yêu cầu. Nhiều trường đại học và nhà xuất bản trên thế giới hiện cũng không còn coi kết quả từ các AI detector là bằng chứng duy nhất khi xử lý các nghi vấn liên quan đến AI.

Thay vì cố gắng trả lời câu hỏi "văn bản này có giống AI hay không?", Commonwealth Foundation lựa chọn một hướng tiếp cận khác: Xác minh toàn bộ hành trình sáng tạo.

Khi AI khiến nhà văn phải chứng minh mình là con người

Có lẽ đây mới là điều đáng suy ngẫm nhất từ vụ việc.

Trong nhiều năm, ngành AI theo đuổi mục tiêu tạo ra những mô hình có thể viết, trò chuyện và sáng tạo ngày càng giống con người. Nhưng khi mục tiêu đó dần trở thành hiện thực, một nghịch lý mới xuất hiện: Thay vì máy phải chứng minh mình đủ thông minh để giống con người, chính con người lại phải chứng minh tác phẩm của mình không phải do máy tạo ra.

Những gì Jamir Nazir trải qua cho thấy sự thay đổi đó đã bắt đầu. Để bảo vệ một truyện ngắn đoạt giải, ông không chỉ phải khẳng định mình là tác giả mà còn phải chứng minh mình đã sáng tác như thế nào: từ bản nháp đầu tiên, ghi chú trong quá trình viết, dữ liệu có dấu thời gian cho đến phương pháp sử dụng công nghệ chuyển giọng nói thành văn bản.

Điều đáng chú ý là đây không còn là câu chuyện riêng của văn học. Trong giáo dục, nhiều trường đại học đã yêu cầu sinh viên nộp lịch sử chỉnh sửa trên Google Docs hoặc Microsoft Word thay vì chỉ nộp bài hoàn chỉnh. Trong nghiên cứu khoa học, các nhóm nghiên cứu ngày càng coi trọng nhật ký thí nghiệm, lịch sử phiên bản và dữ liệu gốc. Với lập trình viên, lịch sử commit trên GitHub hay GitLab cũng trở thành một phần của bằng chứng về quá trình sáng tạo.

Nói cách khác, AI đang thay đổi chính cách xã hội xác minh quyền tác giả. Nếu trước đây, sản phẩm cuối cùng là căn cứ quan trọng nhất để đánh giá, thì nay quá trình tạo ra sản phẩm mới là yếu tố quyết định.

Đó có thể là xu hướng sẽ lan rộng trong nhiều lĩnh vực sáng tạo. Khi AI ngày càng có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh hay mã nguồn với chất lượng cao, việc chứng minh ai tạo ra sản phẩm sẽ trở nên khó khăn hơn việc đánh giá sản phẩm đó có tốt hay không.

Có lẽ, đây mới là thay đổi lớn nhất mà AI tạo sinh mang lại. Nó không chỉ thay đổi cách con người sáng tạo, mà còn buộc xã hội phải xây dựng những tiêu chuẩn mới để xác thực sự sáng tạo ấy. Trong tương lai, điều được chứng minh có thể không chỉ là tác phẩm, mà là toàn bộ hành trình đã tạo nên tác phẩm đó.

Đỗ Tho