Nghị quyết 80 mở ra không gian sáng tạo mới

Công nghệ thành ngôn ngữ sáng tạo

Tại tọa đàm “Hành trình từ lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo: Bước tiến mới của nghệ thuật số và di sản tại Việt Nam" ngày 6/4, họa sĩ Phạm Trung Hưng nhận định: “Ngay từ khi xuất hiện, các công nghệ thị giác đã tác động mạnh mẽ và làm biến đổi quá trình sáng tạo nghệ thuật, nhất là sự thay đổi về mối tương tác nhiều chiều trong chuỗi tác động qua lại giữa người sáng tạo - tác phẩm - người thưởng thức”.

Công nghệ thay đổi cách sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật. Ảnh: Th. Nguyên

Sự thay đổi này diễn ra song hành với sự phát triển mạnh mẽ của phương tiện nghe nhìn và công nghiệp giải trí, kéo theo những biến đổi rõ rệt trong thói quen tiếp nhận. Công chúng hôm nay không còn thỏa mãn với việc “xem” nghệ thuật theo nghĩa truyền thống, mà đòi hỏi được tham gia, tương tác và trải nghiệm. Điều đó thúc đẩy nghệ thuật dịch chuyển sang các hình thức liên ngành, nơi công nghệ cho phép tái hiện không gian và thời gian một cách linh hoạt, giàu cảm xúc.

Một dấu mốc quan trọng của nghệ thuật số tại Việt Nam có thể kể đến các triển lãm ứng dụng công nghệ tại Bảo tàng Hà Nội năm 2019. Từ ý tưởng tôn vinh danh họa Bùi Xuân Phái, không gian trưng bày đã vượt qua giới hạn của những bức tranh treo tường, trở thành một trải nghiệm nhập vai. Những con phố Hà Nội trong tranh Bùi Xuân Phái trở thành không gian để người xem bước vào, tương tác và cảm nhận.

Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hòa, Giám đốc Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, Bảo tàng Hà Nội việc ứng dụng công nghệ số đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận công chúng của các thiết chế văn hóa. Nếu trước đây Bảo tàng chủ yếu là không gian tĩnh, thì nay tính linh hoạt, kết nối và trải nghiệm đã được nâng cao rõ rệt. Hình thức trưng bày số còn giúp giảm chi phí vận chuyển, bảo hiểm, đồng thời cho phép giới thiệu những hiện vật, tác phẩm vốn khó tiếp cận trong điều kiện truyền thống.

Không chỉ dừng lại ở thử nghiệm, công nghệ đã được ứng dụng rộng rãi tại nhiều thiết chế văn hóa như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam hay Văn Miếu - Quốc Tử Giám… Các triển lãm kết hợp giữa nghệ thuật sắp đặt, âm thanh, ánh sáng, công nghệ 3D mapping, ứng dụng AI... đã mang đến những trải nghiệm mới mẻ, góp phần giải mã di sản theo cách gần gũi và hấp dẫn hơn.

Nhằm thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, trong đó có nghệ thuật và di sản, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa”. Hàng loạt nhiệm vụ và giải pháp được đặt ra: xây dựng nền tảng văn hóa số toàn dân, ban hành tiêu chuẩn cho sản phẩm và môi trường văn hóa số, phát triển dịch vụ văn hóa số gắn với cơ chế quản lý hiện đại, đồng thời hình thành những thiết chế mới như bảo tàng mở, thư viện số hay các không gian sáng tạo nội dung số…

Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026 của Chính phủ phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045” cũng đặt ra mục tiêu hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái văn hóa số quốc gia nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, giàu sáng tạo và chủ động hội nhập quốc tế…

Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo số bền vững

Trên bình diện quốc tế, nghệ thuật số đang trở thành một dòng chảy chủ đạo. Từ kinh nghiệm tham dự các kỳ Venice Biennale, họa sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho biết, tỷ trọng tác phẩm ứng dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang gia tăng nhanh chóng và chiếm vị trí đáng kể trong không gian trưng bày. Điều đó cho thấy công nghệ đã trở thành một phần không thể thiếu của thực hành nghệ thuật đương đại.

Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo, dựa trên nghiên cứu bài bản và ứng dụng công nghệ để đưa di sản đến gần công chúng. Ảnh: VN+

Tuy nhiên, sự bùng nổ của công nghệ cũng đặt ra thách thức không nhỏ. Khi các công cụ trình diễn như mapping hay tương tác số ngày càng phổ biến, sự khác biệt giữa các tác phẩm trở nên mong manh hơn. Đạo diễn Ninh Quang Trường cho rằng, sự hấp dẫn của công nghệ có thể đến nhanh, nhưng cũng dễ dàng phai nhạt. Yếu tố quyết định giá trị lâu dài của một tác phẩm vẫn nằm ở cảm xúc và câu chuyện mà nó truyền tải.

Cùng ý kiến, theo họa sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, tốc độ phát triển công nghệ nhanh đặt ra thách thức lớn cho những người làm sáng tạo, cũng như các thiết chế văn hóa. Nếu trước đây, một công nghệ mới có thể tạo ra sự khác biệt trong vòng một năm, thì nay sự thay đổi diễn ra từng tháng, thậm chí từng ngày. Điều đó đòi hỏi việc ứng dụng không chỉ mang tính cập nhật, mà còn phải đi kèm tư duy sáng tạo vượt trội để duy trì sức hấp dẫn đối với công chúng.

Các không gian di sản cần vượt qua lối tiếp cận cũ, vốn đã trở nên quen thuộc, để hướng tới những mô hình liên ngành, nơi nghệ thuật, công nghệ và nghiên cứu khoa học tương tác, bổ trợ lẫn nhau. Chính sự kết nối đa lĩnh vực này sẽ là nền tảng hình thành các hệ sinh thái sáng tạo mới. Họa sĩ Nguyễn Thế Sơn cũng nhấn mạnh, cần có những công trình nghiên cứu bài bản, chuẩn xác để tạo ra dữ liệu gốc chất lượng. Đây là “xương sống” giúp ứng dụng công nghệ có cơ sở vững chắc.

Trong bối cảnh ấy, đào tạo nguồn nhân lực trở thành một bài toán cấp thiết. Các trường học vốn dựa trên nền tảng tĩnh, nay phải thích ứng với môi trường số, dữ liệu và hình ảnh động. Ngoài vấn đề kỹ thuật, đây còn là câu chuyện về cách con người được chuẩn bị để vận hành và sáng tạo trong hệ sinh thái mới.

Giá trị cốt lõi của công nghệ nằm ở sự giao thoa giữa sức sáng tạo, nền tảng nghiên cứu và trải nghiệm của cộng đồng. Sự cộng hưởng này hình thành nên một hệ sinh thái bền vững, đưa nghệ thuật và di sản đến gần hơn với công chúng và tạo giá trị mới, đóng góp vào sự phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Thảo Nguyên