Giải mã biểu tượng Cơ Tu qua ngôn ngữ sơn mài đương đại

Không đi theo lối thể hiện quen thuộc mang tính minh họa đời sống hay phong cảnh đại ngàn, triển lãm tập trung vào chiều sâu biểu tượng và thế giới tín ngưỡng. Những hình ảnh đặc trưng như mặt nạ, tượng nhà mồ hay không gian Gươl (nhà làng) được giản lược thành các mảng khối cô đọng, giàu tính biểu cảm, từ đó gợi mở một không gian tâm linh nguyên sơ, mạnh mẽ thay vì kể chuyện trực tiếp.

Triển lãm được xây dựng xoay quanh ba trục chính gồm Gươl, thần linh và mặt nạ. Trong đó, mặt nạ trở thành hình tượng trung tâm, vừa mang ý nghĩa nghi lễ trong văn hóa Cơ Tu, vừa được chuyển hóa thành yếu tố tạo hình đương đại.

Một tác phẩm sơn mài của họa sĩ Phạm Quốc Ân tại triển lãm “Thiêng - Cơtu”

Theo họa sĩ Phạm Quốc Ân, mặt nạ không chỉ là vật thể văn hóa mà còn là “công cụ mặc khải”, thể hiện sự hiện diện của thần linh và là cầu nối giữa con người với thế giới siêu nhiên. Từ cách tiếp cận này, các tác phẩm không dừng lại ở việc tái hiện hình ảnh mà đi sâu vào việc “giải mã” cấu trúc biểu tượng và năng lượng tín ngưỡng ẩn chứa bên trong.

Giám tuyển Phan Trọng Văn cho rằng triển lãm không nhằm phục dựng văn hóa theo hướng dân tộc học, mà là một thử nghiệm nghiêm túc trong việc tái cấu trúc hệ biểu tượng, qua đó mở rộng khả năng biểu đạt của mỹ thuật đương đại.

Một trong những điểm nổi bật của “Thiêng - Cơtu” là cách sử dụng chất liệu sơn mài theo hướng tiết chế, tập trung vào chiều sâu vật chất thay vì hiệu ứng thị giác bề mặt. Họa sĩ lựa chọn kỹ thuật mài nhiều lớp để giữ lại độ trầm, độ nặng và cảm giác “nén” đặc trưng của chất liệu.

Những yếu tố quen thuộc như vàng, son, vỏ trứng không còn mang tính trang trí mà trở thành lớp ký ức, góp phần tạo nên chiều sâu thị giác và cảm xúc cho tác phẩm. Bề mặt tranh mang tính thô ráp, ẩn hiện, qua đó làm nổi bật yếu tố tâm linh và tính biểu đạt nội tại.

Triển lãm không chỉ là không gian trưng bày nghệ thuật mà còn đặt ra một cách tiếp cận mới đối với di sản văn hóa. Thay vì sao chép hay tái hiện nguyên trạng, nghệ sĩ lựa chọn cách “giải phẫu” cấu trúc biểu tượng, từ đó xây dựng lại bằng ngôn ngữ thị giác hiện đại.

Sự kết hợp giữa chất liệu truyền thống và tư duy tạo hình đương đại đã tạo nên một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức cộng đồng và góc nhìn cá nhân của nghệ sĩ.

“Thiêng - Cơtu” vì thế không chỉ góp phần làm sống lại những giá trị văn hóa đang dần mai một, mà còn mở rộng biên độ sáng tạo của sơn mài trong bối cảnh mỹ thuật đương đại.

Triển lãm diễn ra đến hết ngày 15/4 tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.

PV