Nghi lễ nông nghiệp trong đời sống văn hóa của cư dân vùng ven biển hạ lưu sông Trà Lý (Hưng Yên)

Nghề nông luôn được cha ông ta coi trọng, với quan niệm “canh nông vi bản”, nông nghiệp luôn là gốc của mọi thứ trong xã hội, bởi vậy chúng ta cũng có hệ thống nghi lễ nông nghiệp phong phú gắn liền với tín ngưỡng dân gian. Nghi lễ nông nghiệp có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và tâm linh của người Việt. Ở khu vực đồng bằng ven biển hạ lưu sông Trà Lý với nghề trồng lúa nước là nghề chính, cây lúa có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống, nghi lễ nông nghiệp không chỉ với vai trò cầu mong cho mùa màng bội thu và sự biết ơn tổ tiên, trời đất mà còn có ý nghĩa tôn vinh cây lúa, cây lúa thực sự là linh hồn trong văn hóa và tín ngưỡng của cư dân.

Bông lúa chín - biểu tượng trung tâm trong đời sống sản xuất và tín ngưỡng nông nghiệp của cư dân vùng hạ lưu sông Trà Lý. (Ảnh internet)

1. Vài nét về điều kiện tự nhiên, xã hội vànghề trồng lúa nước của cư dân VBHLSTL

Vùng VBHLSTL được hình thành từ phù sa bồi đắp của sông Hồng, sông Trà Lý và sông Diêm Hộ, nằm trên dải ven biển từ cửa sông Diêm Hộ đến cửa Ba Lạt sông Hồng, gồm 05 xã ven biển thuộc tỉnh Hưng Yên là các xã: Thái Ninh, Đông Thái Ninh, Tiền Hải, Đồng Châu, Nam Cường, Hưng Phú. Những năm trước thời kỳ đổi mới (1986), cư dân VBHLSTL sinh sống chủ yếu dựa vào nghề trồng lúa. Các nghề như đánh bắt hải sản, làm muối không phải là nguồn thu nhập chính của cư dân các làng ven biển, vì phương pháp khai thác còn thô sơ và theo mùa vụ nên chỉ coi là nghề phụ.

Với điều kiện tự nhiên thuận lợi và sự cần cù, chắt chiu kinh nghiệm trong sản xuất lúa nước, cư dân VBHLSTLđã góp phần tạo nên vựa lúa lớn của cả nước. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước cư dân VBHLSTL đã góp sức xây dựng tỉnh Thái Bình là địa phương nông nghiệp đầu tiên trên toàn quốc đạt sản lượng 5 tấn thóc/ha.

2. Đặc điểm và vai trò của nghi lễ nông nghiệp trong đời sống văn hóa của cư dân VBHLSTL

Cư dân VBHLSTL có trình độ thâm canh lúa nước vượt trội, việc sản xuất hai vụ lúa một năm đã thực hiện thành công từ xa xưa: vụ chiêm cấy vào tháng chạp, tháng giêng và thu hoạch tháng 5; vụ mùa cấy vào tháng 5, 6 và thu hoạch tháng 9, 10. Sản xuất lúa vụ mùa vẫn được coi là vụ chính bởi năng suất và chất lượng lúa gạo cao hơn so với lúa vụ chiêm, chính vì vậy các nghi lễ nông nghiệp với hai lễ cúng Hạ điền và Cơm mới được diễn ra vào hai thời điểm quan trọng của một vụ lúa mùa, đó là khi người nông dân bắt đầu xuống ruộng vào vụ cấy và trước khi thu hoạch lúa đại trà. Lễ cúng Hạ điền và Cơm mới không có ngày định sẵn mà ngày làm lễ tùy thuộc vào thời vụ và sự sắp xếp của mỗi gia đình.

Lễ cúng Hạ điền và Cơm mới theo tín ngưỡng của cư dân VBHLSTL được lưu truyền từ lâu đời, thực hiện trong khuôn khổ gia đình, không tổ chức thành lễ hội như lễ Khai hạ và Tết Cơm mới của đồng bào một số dân tộc thiểu số. Nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, sung túc đồng thời thể hiện lòng biết ơn tổ tiên, trời đất đã phù hộ cho mùa màng bội thu và sự tôn vinh đối với cây lúa của người dân.

2.1. Lễ cúng Hạ điền: Có nhiều ý kiến khác nhau về hai khái niệm lễ Hạ điền và lễ Thượng điền, theo phân tích của tác giả Hoàng Công Tuấn, lễ Hạ điền là lễ xuống đồng, khai trương việc cày cấy. Cư dân VBHLSTL thực hiện lễ cúng này vào dịp chuẩn bị xuống đồng để cấy vụ mùavàokhoảng cuối tháng 5 đầu tháng 6 âm lịch. Cũng theo phân tích của tác giả nêu trên lễ Thượng điền là lễ cúng khi đã cấy xong, tuy nhiên cư dân VBHLSTL chỉ cúng lễ Hạ điền mà không tổ chức lễ cúng Thượng điền.

Việc cấy lúa vụ mùa diễn ra vào khoảng tháng 5, tháng 6 âm lịch là giai đoạn thời tiết miền Bắc rất nóng nực, cúng lễ Hạ điền còn là việc gián tiếp động viên, hoan hỷ những thành viên trong gia đình bước vào vụ cấy vất vả. Có thể nói việc cúng lễ Hạ điền không chỉ có ý nghĩa tâm linh mà nó còn là nét đẹp văn hóa, sự kết nối yêu thương tinh tế trong lao động sản xuất.

Lễ cúng Hạ điền diễn ra vào thời điểm miền Bắc nói chung và vùng VBHLSTL nói riêng có nhiều sản vật, trái cây tươi ngon. Ở khu vực ven mùa này bà con ngư dân đánh bắt được nhiều cá tôm tươi sống mà chỉ mùa này mới có như tôm vàng, tôm lớt, cá táng, cá gúng, día và các loại trái cây như nhãn, vải, dưa. Bắt đầu vụ cấy cũng là lúc những đàn vịt thả ngoài đồng đã vào kỳ thu hoạch “vịt chạy ruộng cày”, vịt cỏ rất ngon và rất nhiều. Do đó lễ vật dâng cúng lễ Hạ điền tùy thuộc vào điều kiện của mỗi gia đình nhưng thường được dâng lên từ những sản vật tươi ngon sẵn có này.

2.2. Lễ cúng Cơm mới: Lễ cúng Cơm mới của cư dân VBHLSTL như phân tích ở trên, nó không tổ chức thành lễ hội mà cư dân tổ chức lễ cúng tạ ơn tổ tiên và trời đất khi bắt đầu thu hoạch lúa vụ mùa vào khoảng cuối tháng 9 âm lịch. Khi lúa mùa đã bắt đầu chín, bà con chọn những mảnh ruộng tươi tốt sai bông, hạt mẩy thu hoạch trước để phơi giã lấy gạo làm lễ cúng. Trước đây lương thực còn thiếu thốn, trải qua khó khăn của những ngày giáp hạt nhưng người nông dân chỉ sử dụng lúa vụ mới sau khi đã tổ chức lễ cúng Cơm mới, với quan niệm “tháng năm của tươi, tháng mười của mới” phải thành kính dâng lên tổ tiên trước và sau đó con cháu mới được sử dụng.

Lễ cúng Cơm mới của cư dân VBHLSTL là tấm lòng thành kính của người nông dân tạ ơn tổ tiên và trời đất và cũng khép lại một chu kỳ sản xuất đã qua, hướng tới một chu kỳ sản xuất mới với những mong ước tốt đẹp.

Lễ cúng Cơm mới với lễ vật dâng cúng có xôi nếp, cơm tẻ đầu mùa, lễ mặn là gà, vịt hoặc các món được chế biến từ hải sản như cá nướng, cua bể. Gạo mới vụ mùa có thời gian sinh trưởng dài hơn, cây lúa hấp thụ tối đa dinh dưỡng nên xôi nếp và cơm tẻ thơm dẻo và rất ngon.

Vào những ngày đầu năm 2026 người viết bài đến thăm gia đình cụ Trần Thị Xớ (94 tuổi), Hội viên Hội người cao tuổi xã Đông Thái Ninh, tỉnh Hưng Yên, khi nói về tập quán cúng lễ Hạ điền và Cơm mới ở địa phương Cụ cho biết từ lúc còn nhỏ đã thấy gia đình tổ chức lễ cúng này hàng năm. Lễ cúng Hạ điền và Cơm mới được bà con nông dân chuẩn bị rất thịnh soạn, chu đáo, vào những năm khó khăn, thực phẩm khan hiếm nhưng ít nhất cũng phải có “con cua, cái trứng”hay gắp cá nướng làm mâm cơm thành kính dâng lên tổ tiên.

3. Thực trạng thực hành nghi lễ nông nghiêp của cư dân VBHLSTL hiện nay và ý kiến nhận xét

Có thể nói lễ cúng Hạ điền và Cơm mới của cư dân VBHLSTL đã phản ánh sự phong phú trong đời sống tâm linh của nguời nông dân, là nét đẹp văn hóa mang đậm chất nhân văn, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của cha ông ta.

Trao đổi về việc thực hiện lễ cúng Hạ điền và Cơm mới trong các gia đình ở địa phương hiện nay, Cụ Ngô Thanh Dung (87 tuổi), nguyên cán bộ xã Nam Hưng, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, nay là xã Hưng Phú, tỉnh Hưng Yên cho rằng việc cúng Hạ điền và Cơm mới ngày nay đã có nhiều thay đổi. Thực tế hiện nay có nhiều hộ gia đình ở nông thôn nhưng không làm nông nghiệp nên ít quan tâm đến thời vụ sản xuất, mặt khác do hiện đại hóa nông nghiệp nên việc cấy và thu hoạch lúa cũng không còn là việc quan trọng như trước đây nên các nghi lễ này cũng dần bị mai một.

Ngày nay vùng ven biển hạ lưu sông Trà lý đã có sự dịch chuyển mạnh mẽ về cơ cấu sản xuất và lao động. Diện tích đất đai phục vụ cho sản xuất nông nghiệp được thu hẹp nhường cho không gian phát triển các khu công nghiệp và dịch vụ. Trong bối

cảnh phát triển của khoa học và công nghệ hướng tới xây dựng một nền nông nghiệp xanh, hiện đại và bền vững, đời sống của người nông dân không còn hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên như trước đây, do đó các nghi lễ nông nghiệp như lễ cúng Hạ điền và Cơm mới đang dần bị mai một. Trên tinh thần “Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Đồng bằng Sông Hồng trong kỷ nguyên số”, thiết nghĩ nên coi đây là những di sản văn hóa phi vật thể, là thành tố tạo nên những giá trị văn hóa đặc trưng của cư dân vùng đồng bằng VBHLSTL nói riêng và đồng bằng Bắc Bộ nói chung, nó rất xứng đáng được quan tâm gìn giữ và lưu truyền cho mai sau.

T.X.T

Tạ Xuân Thu