Nghệ thuật múa Việt Nam và bước ngoặt phát triển

Trong bối cảnh đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, hội nhập quốc tế sâu rộng và xây dựng con người Việt Nam toàn diện, nghệ thuật múa Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Đó là vừa tiếp tục kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống, vừa phải tái cấu trúc để thích ứng với những yêu cầu và thách thức của thời đại.

50 năm hình thành bản sắc và giá trị

Nửa thế kỷ qua, cùng với tiến trình lịch sử sau thống nhất, múa Việt Nam đã vận động liên tục, không chỉ là một hình thức biểu diễn nghệ thuật mà còn là phương tiện phản chiếu đời sống xã hội, ghi dấu các biến chuyển của lịch sử, và đồng thời hình thành nên bản sắc văn hóa đặc trưng.

Từ việc kiến tạo ký ức lịch sử, ca ngợi lý tưởng dân tộc, đến việc mở rộng biên độ biểu đạt để phản ánh những chuyển động phức tạp của đời sống đương đại như đô thị hóa, biến đổi văn hóa, xung đột giá trị, khát vọng cá nhân và bảo vệ bản sắc trong quá trình toàn cầu hóa, nghệ thuật múa đã dần hình thành một hệ giá trị nền tảng vững chắc.

Quá trình này không chỉ tạo nên những tác phẩm nghệ thuật có tính thẩm mỹ cao mà còn trở thành một “bản đồ ký ức” văn hóa, giúp cộng đồng nhận diện và khẳng định giá trị lịch sử, bản sắc dân tộc, và vai trò của nghệ thuật múa trong đời sống xã hội.

Một minh chứng nổi bật cho quá trình hình thành giá trị này là việc Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam tổ chức bình chọn 50 tác phẩm múa tiêu biểu cho 50 năm sau ngày thống nhất đất nước.

Đây không chỉ là hoạt động vinh danh những thành tựu xuất sắc mà còn góp phần xây dựng một “bản đồ giá trị” cho nghệ thuật múa hiện đại Việt Nam, trong đó mỗi tác phẩm được chọn là một lát cắt phản ánh đời sống xã hội, những biến chuyển lịch sử, và mối quan hệ của nghệ thuật với vận mệnh dân tộc.

Song song, chuỗi tọa đàm, hội thảo khoa học với gần 80 tham luận của 46 tác giả cùng việc xuất bản cuốn “Tuyển tập Nghệ thuật múa Việt Nam từ các góc nhìn (1975–2025)” minh chứng cho bước tiến mới của giới múa Việt Nam từ thực hành nghệ thuật thuần túy đến giai đoạn tự ý thức lý luận, phản tư văn hóa và xây dựng nền tảng tri thức quan trọng cho nghiên cứu, giảng dạy và hoạch định chính sách nghệ thuật.

Không chỉ dừng lại ở lý luận, các trại sáng tác và đợt thâm nhập thực tế tại Lào Cai, Đắk Nông, Vũng Tàu đã chứng minh một định hướng chiến lược: phát triển bền vững của múa Việt Nam phải gắn kết mật thiết với văn hóa tộc người, đời sống cộng đồng và thực tiễn xã hội, thông qua phương thức tiếp cận nhân học và liên ngành, làm nổi bật mối quan hệ giữa nghệ thuật, con người và môi trường xã hội.

Đặc biệt, năm 2025 đánh dấu một bước mở rộng không gian tồn tại của nghệ thuật múa khi các dự án như Vũ điệu đại chúng “Tay trong tay tỏa sáng tương lai” và cuộc thi Reels Challenge trong khuôn khổ Vietnam Dance Week 2025 đã đưa múa từ sân khấu hàn lâm truyền thống ra không gian số và đời sống đại chúng, kết nối với du lịch, di sản và hình ảnh địa phương.

Xu hướng dân chủ hóa nghệ thuật đang thúc đẩy sự chuyển dịch từ nghệ thuật hàn lâm sang nghệ thuật tham dự, từ khán giả thụ động sang cộng đồng sáng tạo.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trở thành động lực phát triển quốc gia, múa Việt Nam nhờ đó mở rộng tầm ảnh hưởng. Quan trọng hơn, những giá trị nghệ thuật tích lũy suốt 50 năm đang được chuyển hóa thành nguồn lực sáng tạo cho một ngành công nghiệp văn hóa đặc thù trong kỷ nguyên mới.

Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn phát triển

Bên cạnh những thành tựu đạt được trong năm 2025, thực tiễn hoạt động của nghệ thuật múa Việt Nam cũng bộc lộ rõ những “điểm nghẽn” mang tính cơ cấu và chiến lược.

TS. NSND Phạm Anh Phương, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam đã chỉ ra một loạt hạn chế lâu dài: Ngân sách dành cho sáng tác, dàn dựng và quảng bá vẫn còn hạn chế, chưa theo kịp nhịp độ phát triển của xã hội; hạ tầng kỹ thuật và thiết chế biểu diễn chưa đồng bộ, chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển trong môi trường công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số; đội ngũ quản lý, tổ chức và sản xuất nghệ thuật còn thiếu chuyên môn hóa, năng lực điều phối chưa đủ mạnh; đồng thời, cơ chế chính sách hiện hành vẫn dựa nhiều vào tư duy quản lý bao cấp, chậm thích ứng với các mô hình sáng tạo hiện đại và xu hướng hội nhập quốc tế.

Một nghịch lý nổi bật là quy mô cộng đồng nghề nghiệp đang phát triển mạnh mẽ, nhưng năng lực thể chế chưa tương xứng.

Với hơn 1.200 hội viên trải khắp cả nước, nhưng bộ máy chuyên trách của Hội chỉ gồm 5 biên chế, Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam phải đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng: Đại diện, điều phối, phản biện chính sách, kết nối quốc tế, đồng thời thúc đẩy sáng tạo và quảng bá nghệ thuật.

Trong điều kiện nguồn lực hạn chế, phần lớn các hoạt động sáng tạo và phổ biến múa vẫn dựa vào tinh thần tự thân vận động và mạng lưới cá nhân, thiếu sự tổ chức theo chiến lược phát triển ngành đồng bộ, bền vững.

Trong bối cảnh đó, phương hướng hoạt động năm 2026 tập trung vào số hóa phim múa, mở rộng đào tạo, tổ chức hội thảo khoa học và phát triển tài năng trẻ, điều này phản ánh một chuyển dịch tư duy đáng chú ý: từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo.

Đây là bước đi cần thiết để đưa múa Việt Nam thoát khỏi sự phát triển phân tán, tiến tới hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ sáng tác, đào tạo, sản xuất, truyền thông, đến tiếp cận thị trường và công chúng. Hướng đi này không chỉ củng cố nền tảng nghề nghiệp, mà còn tạo điều kiện để nghệ thuật múa tham gia hiệu quả vào công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và ngoại giao văn hóa quốc gia.

Sau 50 năm hình thành và phát triển, nghệ thuật múa Việt Nam không còn là một lĩnh vực “phụ trợ” trong đời sống văn hóa, mà đã trở thành một thành tố chiến lược của sức mạnh mềm và bản sắc quốc gia.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa, du lịch sáng tạo và ngoại giao văn hóa ngày càng đóng vai trò then chốt, câu hỏi quan trọng không chỉ là bảo tồn hay phát huy truyền thống, mà là tái cấu trúc toàn bộ lĩnh vực múa thành một ngành sáng tạo đặc thù, gắn kết chặt chẽ với giáo dục, truyền thông, du lịch và hội nhập quốc tế.

Có thể khẳng định, năm 2025 đã mở ra một cơ hội lịch sử để nghệ thuật múa Việt Nam tự nhìn lại, tự nhận thức và tái định vị vai trò của mình trong chiến lược phát triển văn hóa quốc gia.

Từ ký ức lịch sử đến khát vọng hội nhập, từ bản sắc dân tộc đến không gian số, nghệ thuật múa đang đứng trước một chân trời mới. Nếu được đầu tư tương xứng và dẫn dắt bằng tư duy chiến lược, múa Việt Nam hoàn toàn có khả năng trở thành một trong những ngôn ngữ văn hóa mạnh mẽ, giàu sức lan tỏa, góp phần nâng tầm hình ảnh quốc gia trong thế kỷ XXI.

ThS Nguyễn Thị Phương Lan