Đưa tri thức khoa học xã hội lan tỏa vào đời sống văn hóa

Khu di sản Hoàng thành Thăng Long ra mắt vở “Kinh đô Thăng Long” bằng công nghệ 3D mapping và Không gian trải nghiệm số. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Trong tiến trình triển khai Nghị quyết, việc phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn được xem là một trong những khâu quan trọng nhằm lan tỏa hệ giá trị văn hóa, bồi đắp nền tảng tinh thần và tạo động lực nội sinh cho phát triển bền vững đất nước.

Trao đổi với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam, các chuyên gia đã chia sẻ những giải pháp đưa tri thức khoa học xã hội tham gia trực tiếp vào quá trình hiện thực hóa Nghị quyết 80-NQ/TW.

Đưa tri thức vào đời sống

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Minh Phúc, Quyền Giám đốc Nhà xuất bản và Tạp chí Khoa học xã hội, Tổng biên tập Nhà xuất bản Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ đối với hoạt động xuất bản trong giai đoạn mới.

Từ thực tiễn hoạt động của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Minh Phúc cho rằng, hệ thống các viện nghiên cứu đang sở hữu khối lượng lớn các công trình khoa học xã hội và nhân văn có giá trị lý luận, thực tiễn cao về con người, văn hóa và xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, khoảng cách giữa tri thức khoa học và đời sống xã hội đòi hỏi hoạt động xuất bản phải có những đổi mới căn bản để các kết quả nghiên cứu thực sự đi vào cuộc sống.

Với trách nhiệm là đơn vị xuất bản chuyên ngành trực thuộc Viện Hàn lâm, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xác định nhiệm vụ không chỉ dừng ở việc công bố các công trình nghiên cứu, mà còn phải chuyển hóa các kết quả nghiên cứu đó thành nguồn lực tri thức và giá trị văn hóa có khả năng lan tỏa trong xã hội.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Minh Phúc, định hướng đầu tiên là đổi mới tư duy xuất bản theo hướng chuyển hóa tri thức. Mỗi công trình khoa học không chỉ được xuất bản dưới dạng một ấn phẩm đơn tuyến, mà cần được tổ chức như một nguồn tri thức gốc, có thể phân tầng, chuyển tải tới nhiều nhóm đối tượng khác nhau, từ giới nghiên cứu, quản lý, đào tạo cho đến công chúng quan tâm đến các vấn đề văn hóa - xã hội.

Cùng với đó, vai trò của công tác biên tập tiếp tục được nâng cao như một khâu đồng hành học thuật. Biên tập viên không chỉ thực hiện chức năng rà soát kỹ thuật và ngôn ngữ, mà còn tham gia cùng tác giả làm rõ luận điểm trung tâm, ý nghĩa xã hội và giá trị văn hóa của công trình, qua đó giúp tri thức khoa học giữ vững chuẩn mực học thuật nhưng có khả năng tiếp cận rộng rãi hơn.

Một định hướng quan trọng khác là gắn nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống với đổi mới hình thức thể hiện. Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Minh Phúc, các công trình nghiên cứu về cộng đồng, tộc người, di sản văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo, gia đình… nếu được tổ chức hợp lý về cấu trúc, ngôn ngữ và hình thức trình bày, kết hợp với công nghệ số, sẽ trở thành những sản phẩm văn hóa có giá trị sử dụng lâu dài trong xã hội.

Song song với đó, Nhà xuất bản Khoa học xã hội từng bước xây dựng hệ sinh thái xuất bản số trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Đây là quá trình cần được triển khai bài bản, có lộ trình, trên cơ sở tăng cường phối hợp với các viện nghiên cứu, tạp chí khoa học, cơ sở đào tạo và các thiết chế văn hóa, nhằm đưa tri thức khoa học xã hội hiện diện thường xuyên hơn trong môi trường văn hóa số.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Minh Phúc cho rằng, việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW trong lĩnh vực xuất bản khoa học xã hội không chỉ là yêu cầu chung, mà còn là trách nhiệm trực tiếp của Nhà xuất bản Khoa học xã hội với tư cách là đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Mục tiêu xuyên suốt là xây dựng cầu nối bền vững giữa nghiên cứu hàn lâm và đời sống xã hội, giữa bảo tồn giá trị truyền thống và sáng tạo văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Điệu múa hát Xoan truyền thống do các nghệ nhân tỉnh Phú Thọ trình diễn. Ảnh: TTXVN

Sức mạnh nội sinh của văn hóa

Cùng nhìn nhận việc hiện thực hóa Nghị quyết 80-NQ/TW từ góc độ nghiên cứu văn hóa, Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ, Viện Nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, điểm cốt lõi và có ý nghĩa lâu dài nhất của Nghị quyết chính là việc khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa trong chiến lược phát triển quốc gia. Đây không chỉ là một định hướng mang tính tư tưởng, mà còn là sự lựa chọn chiến lược nhằm tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho quá trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Quan điểm này được thể hiện rõ trong Nghị quyết khi nhấn mạnh: “Văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước, hướng đến mục tiêu 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập Nước”. Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ cho rằng, việc xác lập văn hóa là “sức mạnh nội sinh” cho thấy tư duy lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng về phát triển văn hóa đã có bước chuyển quan trọng, từ việc coi văn hóa là lĩnh vực hỗ trợ sang xác định văn hóa là một trong những trụ cột của phát triển bền vững.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ, lịch sử phát triển của Việt Nam cho thấy mỗi giai đoạn bứt phá đều gắn liền với sự củng cố hệ giá trị tinh thần và niềm tin xã hội. Văn hóa không chỉ là kết tinh của truyền thống, mà còn là nguồn lực tạo nên bản lĩnh, ý chí và khả năng vượt qua thách thức của dân tộc trong những thời điểm khó khăn.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các giá trị văn hóa truyền thống đang chịu nhiều tác động đan xen. Nguy cơ “mờ hóa” chuẩn mực, lệch chuẩn lối sống và xung đột giá trị đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ giá trị chung làm điểm tựa tinh thần cho xã hội. Chính vì vậy, Nghị quyết 80 tiếp tục khẳng định nhiệm vụ “phát triển toàn diện văn hóa, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ, đây là nội dung có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác nghiên cứu và hoạch định chính sách văn hóa hiện nay. Khi hệ giá trị được xác lập rõ ràng và được lan tỏa trong đời sống xã hội, văn hóa mới thực sự trở thành chuẩn mực định hướng hành vi, góp phần hình thành lối sống tích cực và nâng cao chất lượng con người - yếu tố cốt lõi của phát triển bền vững.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ cho rằng, văn hóa không chỉ tồn tại trong các thiết chế hay không gian truyền thống, mà trước hết phải được thể hiện trong tư duy phát triển, trong cách tổ chức đời sống xã hội và trong hành vi ứng xử hàng ngày của mỗi cá nhân. Việc đưa văn hóa thấm sâu vào các lĩnh vực của đời sống chính là điều kiện để Nghị quyết 80 đi vào thực tiễn một cách bền vững, tránh tình trạng dừng lại ở khẩu hiệu hay hình thức.

Từ góc độ nghiên cứu văn hóa, Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ đánh giá, phát huy giá trị truyền thống không đồng nghĩa với bảo tồn một cách khép kín. Ngược lại, văn hóa chỉ có thể phát triển khi biết tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại trên nền tảng bản sắc dân tộc. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 80, hướng tới xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, hiện đại nhưng không tách rời cội nguồn.

Bên cạnh đó, khát vọng phát triển đất nước trong “kỷ nguyên mới” không chỉ được đo bằng các chỉ số tăng trưởng kinh tế, mà còn thể hiện ở sự phát triển toàn diện của con người và chiều sâu văn hóa của xã hội. Một quốc gia chỉ có thể phát triển nhanh và bền vững khi nền tảng tinh thần được củng cố vững chắc, niềm tin xã hội được nuôi dưỡng và các giá trị tốt đẹp được tôn trọng, lan tỏa.

Từ thực tiễn nghiên cứu, Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ bày tỏ tin tưởng, nếu Nghị quyết 80-NQ/TW được triển khai đồng bộ, nhất quán và gắn chặt với đời sống xã hội, văn hóa Việt Nam sẽ tiếp tục được bồi đắp bền vững, trở thành nguồn lực tinh thần to lớn góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Thanh Hương - Diệu Thúy (TTXVN)